(पान १ वरून) हे पह ह लेच आंदोलन नाही. पूर्वी म् ह णजे फार फार र् र् ा ां पूर्वी आंदोलने म् ह णा र् ी तशी होत नसत. मात्र *अलीकडे म् ह णजे गेल््य ा आठ-दहा एमपीएससीचे 'संघ आ संघर््ष करा'चा नारा अ र् र् ा ां मध््य े हर् द् ा र् वी ह ित व् हा हण ह िक ने ि ाने देत आहेत. पुण््य ा त सुरू असलेले हे आंदोलन अ

IN (पान १ वरून) हे पह ह लेच आंदोलन नाही. पूर्वी म् ह णजे फार फार र् र् ा ां पूर्वी आंदोलने म् ह णा र् ी तशी होत नसत. मात्र *अलीकडे म् ह णजे गेल््य ा आठ-दहा एमपीएससीचे 'संघ आ संघर््ष करा'चा नारा अ र् र् ा ां मध््य े हर् द् ा र् वी ह ित व् हा हण ह िक ने ि ाने देत आहेत. पुण््य ा त सुरू असलेले हे आंदोलन अ हज बात न र् ीन नाही. ्य ापूर्वी क ि ी परीक् े ची तारीख पुढे ढकला, र््य ोम ्य ा्ष दा र् ाढ र् ा, परीक् ा पद्धती बदला अशा अनेक हर्र््य ां र् र आंदोलने होत आली आहेत. फक्त आ ्य ोगाच््य ा अध््यक् ां ना पेपरफु ि ी प्र करणी घरी बस र् ा ्य ा मागणीसाठी होत असलेले हे बहु ि ा पह ह ले आंदोलन असा र् े . पुणे हे हशक् णाचे माहेरघर म् ह णत असताना स् पिा्ष परीक् ा देणाऱ््य ा हर् द् ा र् ्य ा ां चे महत् र् ा चे क ेंद्र ही आहे. स् पिा्ष परीक् ां च््य ा दृ ह टिकोनातून पुण््य ा त उपलब् ि असलेल््य ा सो ्य ी - सु हर्ि ा आ हण स् पिा्ष परीक् ा मा ग्ष द श्ष न क ें द्र ा च््य ा ना सुरू असलेल््य क् मां पुण््य आहे. त््य मध््य र् ाखाली ा ा सेसची हद्य ाळी ा त ा मुळे र् तवी खासगी क् पुण््य ा मध््य े हज कडे जाल हत कडे अभ््य ाहस का आ हण ा सेस मोठ् ा प्र माणा र् र आहेत. हर् दर् ्ष , मराठ र् ाडा, पश््च च म महारा टि ट्र , कोकण, उत्तर महारा टि ट्र असा कुठलाच प्र देश नाही की ज््य ा हठ काणाचा हर् द् ा र् वी पुण््य ा त आलेला नाही. मुलांचे पालक अ क् रशः पो ि ाला हच म ि ा काढून पुण््य ा त एमपीएससीची त ्य ारी करत असलेल््य पाल््य तर आणखीनच ा ां चा ख च्ष र् ाग र् तात. मु ल ीं ची अ र् स् र् ा हब क ि आहे. एखाद- दुसऱ््य ा प्र ्य त् ना त ्य श हम ळाले तर ठीक. अन््य र् ा लग्न ला र् ू न देण््य ा चा ससे हम रा पालकांकडून सुरू असतो. मुलांचीही अ र् स् र् ा फार काही र् े गळी नाही. स् पिा्ष परीक् ां साठी एजबार झालेल््य ा तरुणाईचे पुढे का ्य होत असेल ही हच ं तेची बाब आहे. असो, तर मुद् ा प्र ा मुख््य ा ने पुण््य ा त आ हण इतर महानगरांमध््य अस् का होईना स् परीक् े र् ा्य ी स् र् रू पात र् सलेल््य ा पिा्ष ार् थीं चा आहे. अभ््य हर् द् ा र् ्य ा ां नी आंदोलन पुकारले की अभ््य ाहस कांमध््य े ा स करणारे हजारो हर् द् ा र् वी रस् त् ्य ार् र उतरतात. हर् द् ा र् वी असल््य ा ने, त््य ा त ग् ा मीण र् ागातून असल््य ा कारणाने सं र् े दनशीलता आ हण सहानु र् ू ती बाळगा र् ीच लागते. ही सं ि ी ओळखू शकले नाही तर ते राजकारणी कसले? ्य ाही आंदोलनात ते झालेच. नाही असे नाही. काही कोरोनाच््य पा काही र् र् ा ां पूर्वी ा ्चर््षर् ू मी र् र अ र् घ््य ा हमहनि ांमध््य े पुण््य ा तील शास्त ी रस् ता अड र् ला गेला होता. त््य ार् े ळी र् ाजपचे हर्ि ान पर रर् देचे आमदार गोपीचंद पडळकर, ओबीसी नेते लक्ष म ण हाके ्य ांनी रस् त् ्य ार् र झोपून नेतृत् घेतले होते. हर् द् ा र् ्य ा ांच््य ा र् ा चे श् े्य ्य ा र् े ळी पर रश्स्र् ती नेमकी उल ि ी आहे. त््य ार् े ळचे हर् रो ि क आज स त्ते त बसले आहेत. आज हर् रो ि क असलेले रोह ह त प करत होते... एखाद् ना र् ार आंदोलनाचे नेतृत् र् ा ि काचा मंच बदला र् ा तसे आंदोलनाचा मंच बदलला आहे. स त्त ाि ाऱ््य ां ना जेरीस आणण््य ा साठी हर् रो ि क संपू श ण्ष क्त ीहन शी मैदानात उतरले आहेत. रा टि ट्र र् ादी काँग् े स शरदचंद्र प र् ार पक् ा चे रोह ह त प र् ार तर आहेतच. उद्ध र् ठाक र ेंच््य ा हशर् सेनेचे संज ्य राऊत ्य े ऊन गेले. काँग् े सचे हर््चर् जीत कदम आ हण हर् द् ा र् ्य ा ां सोबत आदी मंडळी आहेत. र् र म् ह णून मनसेचे राज ठाकरे आ हण सीजेपीचे अ हर् जीत हद पके देखील हजेरी ला र् ू न गेले. अशा र् े ळी मराठा संघर््ष ्य ो द्ध ा मनोज जरांगे पा ि ीलदेखील कसे मागे राहतील? अ देऊन गेले. तर जरांगे हर् जीत हद पके पुणे बंद पाडाचा सल् ा पा ि ील ्य ांनी आंदोलन स् र् ळा र् रू न ॲम् बु लन् स लाही मा ग्ष देऊ नका असा सल् ा हद ला. कोण चूक कोण बरोबर ्य ाचा लेखाजोखा आपण आज मांडा ्य चा नाही. पण जे घडले ती र् स् तुश्स्र् ती होती. पुण््य ा तील आंदोलन सुरू झाले आ हण त््य ा पाठोपाठ आंदोलनात फू ि अशा आश ्य ाच््य ा बातम््य ा आल््य ा . अर् ा्ष त ती र् स् तुश्स्र् ती आहे. एसएम जोशी पुला रस् र् र आंदोलनाची ि ग र् ाढत असतानाच शास्त ी त् ्य ार् र अह ह ल््य ा अभ््य ाहस केखाली काही हर् द् ा र् ्य ा ां नी र् े गळी चूल मांडली. पेपरफु ि ीतील दो र् ीं ना हश क् ा होण््य ा बरोबरच सरकारकडून क ों डी सोड र् ण््य ा बाबत सुरू असलेल््य ा प्र ्य त् नां चे स् र् ा गत करणारा हा समूह आहे. आ अध््यक् राजीनाम््य सु ्य ोगाच््य ा ां च््य ा ा ने प्र ्च न ि णार आहे का, हा त््य ां चा प्र आहे. एमपीएससीने सुरू केली आहे. ती का ्च न र् ण्ष नात् म क परीक् ा पद्धती ्य म मागणीसाठी ही मुले देऊन बसली होती. खरे पाहता त््य ठे र् ण््य ा च््य ा हठ य््य ा ां ची मागणी हर् चार करा ्य ला ला र् णारी आहे. असे असले तरी अप र् ाद र् गळता अजून प ्यां त कोणताच नेता त््य ां च््य ा कडे हफ रकलेला नाही. तर पुण््य एकुणात का ्य ा त एकाच र् े ळी तीन र् े ग र् े गळी आंदोलने सुरू आहेत. आंदोलन करणे हा र् ारती ्य नागर र काचा मूल र् ू त अ ह िकार आहे. त््य ा त असतील तर त््य आहे. प्र ते हर् द् ा र् वी ा चे अ ह िक गां र् ी ्य ा्ष ने दखल घेणे आ र््च ्य क ्च न असा आहे की ्य ा आंदोलनाचे स् र् रू प का ्य आ हण फ हल त का ्य ? त््य ा चे आंदोलकांनीही करणे गरजेचे आहे. आत् म परी क् ण हर् द् ा र् वी हर् द् ा र् ्य ा ांच््य ा आंदोलनात राजकारणी हश रणे हे काही न र् ीन नाही. आ हण आडून खांद् त््य ा त काही गैरही नाही. परंतु हर् द् ा र् ्य ा ांच््य ा ्य ा हर् द् ा र् ्य ा ांच््य ा ार् र बंदूक ठे र् ू न कुणी राजकारण सा ि त असेल तर ते अ हज बात स् र् ी कारार्ह ्ष नाही. त््य आखाडा बनत होते का, ा मुळेच एमपीएससी हर् द् ा र् ्य ा ां चे आंदोलन राजकी ्य ्य ाचा र् े ि ि ॉप न््य ू ज इन मराठीचा हर् शे र् र् ृ त्त ां त. घेणारा हा