६ मुल रा खत : शब् ां कन :प्

६ पुणे, मंगळ ि ार, १३ ते १९ ऑक ्ट ो बर २०२६ IN २९ सप्टेंबर रोजी मुंबईतील आझ रा द मैद रा न राि र आरक्षण उप ि र् गीकरण रा च् रा मुद्द राि र म रा तं र् सम रा ज रा च रा न न र् धार म िरा मो चधा संपन्न झ रा ल रा . य रा आरक्षण ि र् गीकरण रा च रा नेमक रा िरा द क रा य आ ि े ? आण ण आरक्षण उप ि र्गीकरण झ रा ल् रा नंतर क रा य ि ोईल? य रा च अनुषं र्रा ने आरक्षण अभ् रा सक आण ण स रा हित्यरत्न लोकश राि ीर अण् रा भ रा ऊ स रा ठे विक रा स म िरा मंडळ रा चे म रा जी अध्यक्ष प् रा. डॉ. मच्छिंद्र सकटे यांची 'टॉप न्यू ज इन मर रा ठी'चे सल् रार्रा र संप रा दक अरुण मे ि ेत् े यांनी घेतलेली विशेष मुल रा खत प्रश्न :- २९ सप्टेंबर रोजी न ्न घालेल् ा मोर ा चान ्न नम त्त दोन जाती शांतपणे आरक्षणा र ा लाभ घेत आहेत. प्र श्न :- लढणे हा न ्न कष ठे ि ा ्र ा की ्न ाही, मागणी ्न े मकी का ् होती आ नण आ त्तार ी सद्यस्थिती हा भाग न ्न राळा, पण सामा नज क मागासलेपण हा का ् ? उत्तर :- २९ सप्टेंबर रोजी मुंबईतील आझाद न ्न कष असेल तर सामा नज क न् ा् ? उत्तर :- स व वोच्च न् ा् ाल ् ाच् ा ठन कालपत् ा त मैदानावर मोर ा चा झाला; ज् ार े नेतृत व मातंग समाजाने केले हे र सां ठग तलं आहे की, सामा ठज क मागासलेपणाच् ा असले, तरी वाल मी की समाज, मांग-गारुडी समाज अशा आधारावर आरक्षण उपव ग गीकरण करा. इतर जातींनीही पाठिंबा ठद ला होता. मोर ा चा जरी आत् ा प्र श्न :- मागील सात द ि कांपासू ्न आपल् ा कडे झाला असला, तरी ् ा र ी सुरुवात खूप आधीपासून झाली आरक्षण अस् त त िा त आहे, तर आजप ् यं त समा ्न आहे. १९९३-९४ पासून देशातील अनेक राज् ां मधील प्र माणात ं ि ा अपे नक्ष त प्र माणात आरक्षणा र ा लाभ नक मागासव ग गी ् जातींमध् े अशी एक भावना आहे की, का पोहो र ला ्न ाही? 'आम हा ला आरक्षण आहे, पण पा ठह जे तेवढा न् ा् व वा ्ट ा उ त् र :- ् ा र ा र शोध घ् ा , असं स व वोच्च न् ा् ाल ् ठम ळत नाही.' आ ठण हा वा ्ट ा ठम ळत नाही, असे म ह णत म ह णतं ् . पण माझं स व तः र ं असं मत आहे की, त् ार े असताना र आम र ा वा ्ट ा कोणीतरी घेत आहे, अशीदेखील कारण असे की, आरक्षण उपव ग गीकरणाच् ा अनुषंगाने भावना ठनमाचा ण झाली आहे. ् ा ठव ष ् ात महाराष्ट्र खूप महाराष् ट्र ा मध् े ज् ा स ठम त् ा झालेल् ा आहेत, ज् ा मध् े उ ठश रा उतरला, पण प ठह ला आ क्षे प १९७५ मध् े पंजाबमध् े लहुजी वस ता द आ ् ोग, बकोर र् ा स ठम ती आहे. ही घेण् ा त आला. ज् ा नी झैल ं ह हे पंजाब र े मुख ् मंत् ी होते ठस स ठम ती एकनाथ ठश ं दे मुख ् मंत् ी असताना सामा ठज क आ ठण ते पुढे जाऊन भारता र े राष्ट्रपती झाले. बु ्ट ा ठस ं ह रा. डॉ. मच्छिंद्र सकटे, मुल रा खत : आरक्षण अभ् रा सक आण ण स रा हित्यरत्न लोकश राि ीर न् ा् भागा र े आ ् ुक्त असलेल् ा बकोर र् ा ांच् ा ठव ् हे पंजाबमध् े सामा ठज क न् ा् खात् ार े मंत् ी होते आ ठण अण् रा भ रा ऊ स रा ठे विक रा स म िरा मंडळ रा चे म रा जी अध्यक्ष अध ् क्ष तेखाली स था पन झालेली होती आ ठण त् ा ते पुढे भारता र े गृहमंत् ी झाले. त् ां च् ा का ्चा काळामध् े बकोर र् ा स ठम तीमध् े मी काम केलेला आहे. ् ामध् े पंजाबात काही अनुसू ठर त जातीतील लोकांनी "मझहबी प्र श्न :- उप िग गीकरण करत असता ्न ा न ्न कष आ ठण हे सगळे अनुसू ठर त जाती आहेत, ् ा सगळ् ा जाती प्र ा मुख् ा ने पंजाब, हर र् ाणा, आंध्र प्र देश, क नाचा्ट क, शीख" समाजामुळे आम हा ला न् ा् ठम ळत नाही, आम हा ला हा देखील एक महत् िार ा भाग असणार आहे. ् ा 'होमोजी ठन् स' आहेत, त् ा मुळे आरक्षण व ग गीकरण तेलंगणा ् ा स वचा राज् ांर ा अभ् ा स दौरा करत स वचा आम र ा वा ्ट ा हवा, असे सां ठग तलं. त् ा वर थोडासा ठवर ार लोकसंख् े च् ा आधारा ि र की मागासलेपणा ि र होत नाही, असा आंध्र प्र देशमध् े ठनणचा् झाला. आ ठण वस तु स सथ ती समजून घेतलेली आहे. त् ा नंतर अनंत बदर करून एका जीआरवर त् ां नी थे ्ट आरक्षण देऊन ्ट ाकले. करा ्र ं ? त् ा नंतर द ठव ं दर ंग म ह णजे पंजाब न् ा् ाल ् ा र ा असा ठस स ठम ती र ी स था पना झालेली आहे आ ठण त् ां नी १६ मार चा ५०-५० ्ट क् े आरक्षण म ह णजे 'अ' आ ठण 'ब' केले म ह णा उत्तर :- स व वोच्च न् ा् ाल ् ाच् ा सात जणांच् ा बें र नं ठनणचा् झाला की, ् ा जाती 'होमोजी ठन् स' नाही, तर रोजी अहवाल ठद ला आ ठण त् ा नंतर आता अग्रवाल ं वा ५०-५० क् े आरक्षण वा ्ट णी केली. एकूण स वाचा त ठक ्ट जो ठनणचा् ठद लेला आहे, तो सहा ठव रुद्ध एक असा ठन काल 'हे ्टट्रो जी ठन् स' आहेत. त् ा मुळे तुम ही उपव ग गीकरण करू स ठम ती स था पन झाली, त् ांर ाही अहवाल पू णचा झालेला जास त मागासव ग गी ् संख् ा पंजाबमध् े जास त असल् ा ने आहे, ज् ा मध् े खूप स तृ त पद्धतीने सां ठग तले आहे. आ ठण ठव शकता. पण पुढे त् ां नी म ह णजे पंजाब न् ा् ाल ् ाने असं आहे. ् ामध् े र ार स ठम त् ा स था पन झालेल् ा आहेत, ठत थे २५ ्ट क् े एका ग ्ट ाला आ ठण २५ ्ट क् े एका ग ्ट ाला अशी मुळात स व वोच्च न् ा् ाल ् ाने हा ठन काल काही त् ां च् ा सां ठग तलं की, हा पा र न् ा् ाधीशांच् ा खंडपी ि ाने ठद लेला त् ा मुळे डे ्ट ा उपलब ध आहे. त् ा मुळे मुख ् मंत् ी देवेंद्र वा ्ट णी केली. ् ा आरक्षणा र े उपव ग गीकरण प ठह ल् ां दा मनाला ् े ईल तसा ठद लेला नाही, तर सं ठव धानानुसार र ठनणचा् आहे, ् ापे क्ष ा अ ठध क मोठ् ा खंडपी ि ाने ् ावरील फडणवीस ् ांनी 'ॲक श न' घ् ा् ला हवी. पंजाबने केले; ना कोणती र ा चा , ना कोणता आ ् ोग नेमला, र प्र श्न :- सभागृहामध् े मुख ् मं त्री दे ि ेंद्र फडण ि ीस ठद लेला आहे. आ ठण त् ा त स पष् सां ठग तले आहे की, प्र त् े क अं ठत म ठनणचा् घ् ा वा, अशी अरुण श माचा ् ांनी ठश फारस हे उपव ग गीकरण झाले. पंजाबनंतर ही मागणी प्र क षाचा ने आंध्र प्र ् ां ्न ी की अह ि ाल आलेला आहे, त् ाि र हरकती, राज् ां नी इम पे र र कल डे ्ट ा तपासला पा ठह जे, वस तुठन ष्ठ केली. त् ा नंतर सात न् ा् ाधीशां र ं बें र स था पन झाले, देशमध् े झाली. प्र श्न :- न ि न िष्ट िगाचा ला आरक्षणा र ा जा ् त लाभ सू र्न ा माग ि णार आ नण ् ोग ् न ्नणचा् घेणार, असं आकडेवारी घेतली पा ठह जे, सामा ठज क आ ठण शैक्ष ठण क ज् ार े अध ् क्ष धनंज ् र ंद्र र ू ड हे होते. ् ा बें र मध् े भूषण आ नण न ि न िष्ट िगचा हा आरक्षणापासू ्न ि ं नर त राहतो, म ह्ट लं आहे, ् ा ि र का ् सांगाल? मागासलेपण ती आहे, ा र ा शोध घेतला पा ठह जे, ठक ् गवईदेखील होते आ ठण ा सात जणांच् ा बें र नं १ ऑगस्ट ् उत्तर : ् ा हरकती-सू र ना मागवण् ा सा ि ी असं म ह णतात. महारा ष्ट ट् ा त ्न े मकी का ् स्थिती आहे? सरकारी सेवांमध् े कोणा र े ठक ती प्र ठतठनठध त व आहे, २०२४ ला ठन ठद काल ला की, आरक्षणा र े उपव ग गीकरण उत्तर :- एससी (SC) प्र व गाचा मध् े एकूण ५९ जाती राज् ार े मुख ् स ठर व राजेश अग्रवाल ् ांच् ा ा र ा शोध घेतला पा ठह जे. इतके र नव हे , तर शासनाच् ा ् व हा् ला हरकत नाही; कारण एससी (SC) मधील जाती असून त् ां ना १३ ्ट क् े आरक्षण आहे. ् ा आरक्षणा र ा अध ् क्ष तेखाली अग्रवाल स ठम ती र ी स था पना झालेली ् ोजनां र ा लाभ कुणाला जास त ठम ळतो आ ठण कुणाला ् ा 'होमोजी ठन् स' नसून 'हे ्टट्र ो जी ठन् स' आहेत. प्र श्न :- तुमच् ा म ह णण् ा्न ु सार मातंग आ नण इतर जाती स वाचाठध क लाभ महाराष् ट्र ा तील तीन जातींना होतो आहे, आहे. त् ांर े कामकाजही झालेले आहे, कारण हरकती ठम ळत नाही, ् ा र ादेखील शोध घेतला पा ठह जे आ ठण ज् ा संख् े्न े मोठे आहेत आ नण ् ा सगळ् ा लाभांपासू ्न असा आ क्षे प आहे; नव हे , तर तशी आकडेवारी आहे. आलेल् ा आहेत; जवळपास एक लाखांप ् यं त हरकती लोकसंख् े र ा ठवर ार केला पा ठह जे, असे ठन कष सां ठग तलेले ि ं नर त आहेत, मग ज् ां्न ा लाभ नम ळतो आहे, ते तर ् रमचा ात प ठह ला वा ्ट ा कार समाजा र ा आहे, त् ा नंतर आलेल् ा आहेत. सरकार जर गंभीर असेल, तर ् ा आहेत. आ ठण त् ा दृ ठष् कोनातून का ् देशीररीत् ा तुम हा ला पात्रतेच् ा आधारा ि र लाभ घेत आहेत, त् ा मुळे मग त् ांर ी महार आ ठण ढोर समाज ् े तो. आरक्षणाच् ा स वाचा त मोठ् ा म ठह न् ा पासून र हरकतींवर सुनावणी घेण् ा स हरकत हे व ग गीकरण करा ् र े आहे, मनमानी नाही, हे शब द स व वोच्च भा ि्न ा अ ि ी आहे की, आम र ं ्न े मकं का ् र ुकलं? लाभा ् थगी जाती ा असून, त् ा नंतर मग मो ि ी जात मातंग नाही. साधारणपणे तीन म ठह न् ां त सुनावणी संपू न् ा् ाल ् ाच् ा ठन कालात आहेत. आ ठण स वाचा त महत् वार ा उत्तर :- नाही! त् ार ं काही र ु कलेलं नाही आ ठण समाज आहे आ ठण बाकीच् ांर ा तर का ् ठव शेष नाही ् े . शकते. कारण आ क्षे प ठक तीही असतील, तरी काही आधार का ् असेल, तर 'इम पे र र कल डे ्ट ा' आ ठण महाराष् ट्र ा त असं कुणी म ह णू न ् े . ् ावर र फार र ांगलं ् ामध् े थोडीफार जागृत जात मातंग असल् ा मुळे त् ां ना महत् वार े पक्ष, संघ ्ट ना, अभ् ा सक, ठवर ारवंत, लेखक इम पे र र कल डे ्ट ा आहे. एससी प्र व गाचार ा उ ठद त् र हे शाहू महाराजांनी ले आहे. असं वा ठम ्ट लं की, आपला वा ्ट ा आपल् ा ला ळत नाही, ् ा सगळ् ां ना एक त् करून एक व् ा पक जनमत त ् ार लोकसंख् े र ा स वचा डे ्ट ा उपलब ध आहे. ज् ा वेळी शाहू महाराजांच् ा ल क्षा त त् ा मुळे वा ्ट ा द् ा अशी मागणी करत आहेत. सुरुवातीच् ा केलं, तर सुनावणी होऊ शकते आ ठण सुनावणी पू णचा ् ा ठश वा ् लहुजी वस ता द आ ् ोग नावा र ा आलं की, आपल् ि ा संस था नात रा ठव क काळात ् ठव ातली कु ि ली र जात रोध करत नव ह ती. ठन झाल् ा नंतर काल द् ा् ला काही हरकत नाही. २००३ मध् े एक आ ् ोग ठनमाचा ण झालेला प्र श्न :- मुळात हे जर सं न िधा ्न ाच् ा र ौक ्ट ीत लोक र हे लाभ घेत आहेत, त् ा नंतर पण प्र त ् क्ष १ ऑगस्ट २०२४ ला स व वोच्च न् ा् ाल ् ाने होता, ज् ा आ ् ोगाने २००८ मध् े बसत असेल, तर तो एक भाग आ नण इतर राज् ां मध् े त् ां नी र ौकशी केली आ ठण त् ां च् ा असं आरक्षणाच् ा उपव ग गीकरणाला सं ठव धाना र ी मान ् ता अहवाल ठद ला; ् ामध् े मातंग समाज उप िग गीकरण झालं असेल, तर महारा ष्ट ट् ा त व हा् ला ल क्ष ा त आलं की, समाजात फार मो ि ा ठद ली; स व वोच्च न् ा् ाल ् ाने ठन काल ठद ला की, राज् ा ला ् ा सगळ् ा प्र ठ रि ् े त कु ि े आहे, त् ार ी का ् अड र ण आहे? व गचा आहे की, ज् ां ना संधी र ठम ळत अ ठद ठध कार ला आहे की तुम ही उपव ग गीकरण करू शकता मा ठह ती आहे. उत्तर : नक् ीर ! पंजाबमध् े १९७५ मध् े नाही. आ ठण मग शाहू महाराजांनी आ ठण त् ा नंतर मग सगळीकडे खळबळ सुरू झाली आ ठण आ ठण महाराष्ट्र राज् ार े सरकार जर उपव ग गीकरण झालेला आहे, आंध्र प्र देशमध् े १९९४ १९०२ मध् े देशातलं प ठह लं ५०% ठव रोध सुरू झाला. मरा ि ा समाजासारख् ा मोठ् ा जाती र ा प्र श्न :- ' ््टे्ट ऑफ पंजाब न िरुद्ध द न िंदर नस ं ग' मध् े झालेला आहे आ ठण ते २००० मध् े स थठग त झालं. आरक्षण ठद लं. मी तर असं म ह णेन इम पे र र कल डे ्ट ा उपलब ध करून देऊ ् ा न ्न कालाच् ा आधारा ि र जीआर काढला गेला आ ठण स व वोच्च न् ा् ाल ् ा र ा ठन काल ज् ा वेळी २०२४ की, ् ा देशातला प ठह ला आरक्षण उपव ग गीकरण शाहू शकत असेल, तर ् ा एक को ्ट ी लोकसंख् े र ा का ् ठव ष ् आ नण उप िग गीकरणाला मान ् ता नद ली गेली, असं े लागला, त् ा नंतर तात का ळ २०२५ मध् े आंध्र प्र देश, मध् महाराजांनी केलं आहे. त् ा नंतर मग शाहू महाराजांकडे आहे, लगे र डे ्ट ा उपलब ध होऊ शकतो. प्र श्न :- ् ामधील ्न े मकं प्र माण का ् आहे, म ह णा ्र ं का? तेलंगणा आ ठण क नाचा्ट क मध् े आरक्षण उपव ग गीकरण जे क मचार ारी-अ ठध कारी होते, ते म ह णाले, "महाराज, हे उत्तर :- हो ् ! तो र मुद् ा आहे. साधारणपणे २००० मग ते ्न ोकऱ् ां मधील असेल नक ं ि ा ि ैक्ष नण क झालेला आहे. पंजाबमध् े सुरू र आहे. हर र् ाणासामध् े का ् करत आहात? तुम ही असं कसं का ् ५०% आरक्षण मध् े आंध्र प्र देशमध् े आरक्षण ठद ले गेले आ ठण २००४ घेण् ा सं भाचा तील? सु द्धा आरक्षण उपव ग गीकरण लागू करण् ा त आलेला ठद लं आहे?" मग शाहू महाराज ् ा लोकांना घोड् ा च् ा उत्तर :- दोन ही मध् े रमचा कार, महार, ढोर, तीनही मध् े ते र द् झाले. ई. व ही . ठर न्न य् ा ठव रुद्ध आंध्र प्र देश आहे. ही मो ि ी राज ् आहेत आ ठण महाराष् ट्र ा ला तर आपण पागेमध् े घेऊन गेले आ ठण एका पा ्ट ीमध् े खुराक म ह णजे र जातीं र ा र प्र भाव आहे. लढाईमध् े तर रमचा कार आ ठण ढोर केस असे म ह्ट ले जाते. हे र द् झाल् ा नंतर हे द ठव ंदर ठस ं ग, पुरोगामी राज ् म ह णतो. शाहू महाराजां र ं नाव आ ठण ि ् खा द् े वलं आ ठण सगळ् ा घो ड्ां ना सोडलं. ा सगळ् ा समाज कु ि ेही ठद सत नाही. बाबासाहेबां र ी ठव्ट ं बना झाली, ज् ांर ं नाव सारखं ् े तं, ् ा प्र करणात ते पंजाबमध् े गेले दाखला भारतातले लोक देतात आ ठण महाराष् ट्र ा तील लोक घो ड् ां ना सोडल् ा नंतर जे सशक्त घोडे होते, ते आले आ ठण रमचा कार समाजाने मोर ा चा काढला, माझ् ा तरी पाहण् ा त आ ठण न् ा् ाल ् ात असं सां ठग तलं की, आंध्र प्र देशमध् े जर दु लचा क्ष करत असतील, तर ही गो ष् खेदजनक आहे. ते खा द् खाऊ लागले आ ठण जे अशक्त घोडे होते, ते मा त् ा द ठल त व ्क्ती वर अन् ा् झाला म ह णून ढोर नाही. एखाद् जर र द् झालं, तर पंजाबमध् े का सुरू आहे? त् ा नंतर पा र मागे र रा ठह ले. आ ठण मग महाराज असं म ह णाले की, "हे जे ठक ं वा रमचा कार समाजाने मोर ा चा काढला ् , उपोषण केलं ् , ा् ाधीशां र ं खंडपी ि स था पन झालं. पंजाबमध् े अरुण न् अशक्त घोडे आहेत, त् ां ना सशक्त घोडे संधी देत नाहीत, शब् ां कन :प् असंही पाहण् ा मध् े नाही. लढणाऱ् ा जाती केवळ दोन र श माचा आ ठण आंध्र प्र देशमध् े संतोष कुमार हेगडे, आ ठण म ह णून मी त् ां च् ा सा ि ी वेगळं भांडे ि े वले आहे." असं र आहेत; एक बौद्ध समाज ठक ं वा महार समाज आ ठण दुसरा मग अरुण श माचा , संतोष इंगळे आंध्र प्र देशमध् े सां ठग तले ग गीकरण आहे, ् ामध् े कुणावर अन् ा् होण् ार ा प्र हे उपव संकेत देशपांडे मातंग समाज. त् ा मुळे दोन जाती लढत आहेत आ ठण ् ा की, आरक्षण देता ् े त नाही, राज् ां ना अ ठध कार नाही श नर ् े त नाही.