अलविदा नाना! नाना!

१३ पुणे, मंगळवार, १३ ते १९ ऑक्टोबर २०२६ IN रांगडेपण अलविदा रु पेरी पडद् ा वर आपल् ा दमदार अभिनयाने प् े क्ष कांच् ा जपलेला नाना.... मनावर अधिराज्य गाजवणारे अभिनेते नाना पाटेकर यांनी नाना ि े ल या नंतर एक अना गम क हु रहुर ला ि ली कारण तो 'आपला माणूस' होता! यो ि ायो ि म ह णजे नाना! नाना! अकाली एक्झिट घेतली. मात्र त यां च या एका नेमाचे ना ि ही 'आपला माणूस' गस होते! प्र त ये क माणसाला त यां च या त एक स व वांच् ा मनावर त् ां नी केवळ सत ि आढळायचे, जे सामान या तल या अभिनेता म्ह णून नव् े तर असामान य त िा चे असे! नाना आपल या सारखेच आहेत पण आपल या ला समाज ि ान जपणारा चांगला त यां च या सारखं होता येत नाहीये कारण, काहीतरी खास त यां च या त आहे जे आपल या त माणूस म्ह णूनही प् भत मा नाही तरीही हा माणूस आपल या सारखाच आहे, असे स िा ां ना ि ाटायचे! एखा दा आत म हत या आ गण ग्र ा मीण ग िकासाच या कोरली आहे. अगदी सीमेवर अ गभ नेत या च या ाट् ा ला येणारं ि प्र श नांि र ि ी घ्ज कालीन उपाय शो ि ण या साठी प्र लढणाऱ या जवानांपासून ते हे आपलेपण आताच या काळात यत न केले. नाम फाउं ि ेशनच या अ ग िकृत ि ु म मीळ झालंय. त यां नी साकारलेल या मा गह तीनुसार २०१५ ते २०२५ या शेतकऱ य ां प य यंत, अनेक गरजू व्यक्तीं व यगक्त रेखांम ि ील माणसं आपल या काला िि ीत संस ्थे च या जलसं ि ारणाच या अ ि तीभ ि तीच आहेत आ गण ती कामातून २२४६ जलस् ो तांचे पुनरुज् ीि न ना त् ां नी आपल् ा परीने आपल या सारखीच हा ि ामासाची आ गण १७८ नद ां चे पुनरुज् ीि न करण या त आहेत तरीही अलौ गक क आहेत, आले. आताप यां त ४९४० आत म हत या ग्रस त मदत केली व इतरांसाठीही ते प् असं त या पा त्ां बद्दल ि ाटायचं! शेतकरी कुटुंबांना आ ग्थ्ज क म ि त ि े ण या त े रणादायी राह ह ले... नाना के ि ळ गस नेअ गभ नेता नव ह ते आली आहे. शही ि ज ि ानांच या कुटुंबांना ना तर रं ि भूमी ि रचे कस ि ार नट होते, म ि त आ गण सै गन क कल या णाशी संबं ग ित नांचा कारगिल युद् ा तील सहभा ि लेखक, क ि ी, होते आ गण समाजाची िक्ते उपक्रम या माध य मातून राब ि ले ि े ले आहेत. च च चेत रा गह ला. तत का लीन संरक्षणमंत् ी राजकारणाची नाळ जाणणारे, जाणते असे आपले आत म हत या ग्रस त शेतकऱ यां च या मुलांचे जॉ ज ्ज फ ना ां ग िस यांची िशेष पर ि ान ि ी घेऊन युद् ा त ग माणूस होते! नात यां ची ही गशि ोरी भल या भल यां ना क्षण ांबू नये, यासाठीही नाम फाउं ि ेशनने गश ्थ सहभा ि ी होण या ची इच् ा व य क्त केली. सुमारे ६० ग ि ि स भेटत नाही, नानांना अ िि ी सहजपणे भेटली होती. काम केले असून काही गठ काणी शाळा उभारण या चेही भारतीय ज ि ानांसोबत यु द्क्षे त् ा त से ि ा बजा ि ली. त यां ना याची जाणी ि होती मा त् त या चा त यां नी क ि ी काम केले. सायकल ि ाटप, शैक्ष गण क संस ्थां शी भा ि ी ि ारी ‘प्रहार : ि फायनल अटॅक’ या गचत् पटात त यां नी लष क री िििि ा केला नाही. त यां ना गन रोप तरी कसा दाि ा! आ गण ग्र ा मीण ग ि दा र या ांना गश क्ष णाची सं ि ी उपलब ि - समीर गायकवाड (साहित् य क) अ ग िकाऱ या ची भू गम का साकारली होती. या भू गम केसाठी करून ि े ण या चे उपक्रमही राब ि ले आहेत. त यां नी मराठा लाईट इन फ फंट् ी सोबत ३ िष्ज कठोर लष क री प्र नाना पाटेकर हे के ि ळ महाराष् ् ा चे ला ि के व यगक्त मत ि गश क्ष ण घेतले. या अनुभ ि ामुळे भारतीय लष क राशी त यां चे नव ह ते तर ं ि ी नेसृष् ी मुळे त यां नी े शभरातील गह गस ि नानांची वाडी ल क्ष ा त राह ह ल... नाते अ ग िक दृ ढ झाले. भारतीय सैन या त 'मान ि कॅप ट न' क्ष कांच या मना ि र अ ग िराज य ाज ि ले. हारम ि ील प्रे ि गब हे प ि त यां ना बहाल करण या त आले. द् ा स, कुप ि ा ि ा पुरामुळे उध ि स त झालेल या ि ा ि ांच या पुन बा ां ि णीसाठी अ ग िकार काय असतो, हे तुमच या क ि ून आ गण एलओसी ि र स त घालण या सोबतच त यां नी जखमी ि नानांची ि ा ि ी ल क्ष ा त राहील, नानांच या त यां नी ‘अनुभूती’ या संस ्थे च या माध य मातून म ि त केली. गश कलो. तुमचा आम हा स ि ळ यांि र अ ग िकार सै गन कांची से ि ा केली. गम हातची सळ ल क्षा त राहील, नानांचं ओर ि णं, नाना पाटेकर यांच या समाजसे ि ेतील एक महत् िा चा होता. आम ह ला हस ि लं, र िि लं, पोटभर जेऊ महाराष् ् ा तील ि ु ष का ळ आ गण शेतकरी प्रे माने हाक मारणं, गट ं ि ल करणं आ गण कॅमेरा पैलू म ह णजे पुरस का र गकफंि ा गचत् पटातून गम ळणारे घातलं, मायेनं ि ो ्याि रू न हात गफ र ि ला, आत म हत यां च या ि ाढत या घटनांनी नाना पाटेकर आ गण समोर ि ेल याि र एका जा ि ू ि ाराला पण हैराण मान ि न सामा गज क का या्ज साठी ि े ण या ची त यां ची शाब ्थ बा सकी ची ाप नाही तर शाब बा सकी अ गभ नेते मकरं ि अनासपुरे यांना अस ि स्थ केले. ऑ ि स ट करेल असा तुमचा अ गभ नय, स ि ळं ल क्षा त भू गम का..‘पाठशाला’ गचत् पटातून गम ळालेले संपू ण्ज चा ि ु द्द ा ग िलात, क ि ी रा ि ा ि लात तर क ि ी २०१५ मध ये ि िभा्ज तील ६२ आत म हत या ग्र स त शेतकरी ग राहील. पू. लं च या आयुष या त रा ि साहेब येऊन मान ि न त यां नी पाच सामा गज क संस ्थ ां ना ान केले होते. ि िग िलांसारखं समजा ि ून सांगितलत. हे स ि ळं तुम ही कुटुंबांना म ि त ि ेण या त आली. सप ट ें बर २०१५ मध ये नाना ि ेले. आमच या आयुष या त नाना. पद्मश् ी नाना पाटेकर तसेच राज कपूर पुरस का रासोबत गम ळालेली रोख रक्कम अ ग िकाराने केलत. आ गण त या च अ ग िकाराने तुमच या पाटेकर आ गण मकरं ि अनासपुरे यांच या पुढाकारातून ह ां ना भा ि पू ण्ज आ ि रांजली! महाराष् ् ा तील ु ष का ळ ारणासाठी िली होती. असे हे ि गनि ग प्र त ये क भू गम केतून प्र त ये काच या मना ि र राज य केलत. ‘नाम फाउं ि ेशन’ ची स ्था पना झाली. शेतकरी - हस द् ा र्थ चांदेकर (अ ह िनेता) व यगक्त मत् ि कायम स म रणात राहील. मा ना णूस मरतो म ह णजे न क्क ी काय होतं हलताबोलता ं त माणूस असा ोळ यां समोर गजि ि ना पाटेकरांबद्दल अनेक अं ि ांनी झालेच, पण र गस क ही आपलीच भा ि ना आहे या या ग िषयी मला फार कुतुहल ाटतं. ि जातो कसा, हे तेव हा हे कळलं नव ह तं. अजूनही कळलेलं गलगह ता येईल. ि े ि ा माणूस होता. जाणी ि ि ेत नकळत उभे राहून टाळ या ाज ि ू ला ि ले. म ह णजे असं काय घ ि त असेल, की एका क्ष णी श िा स नाही. नाना पाटेकर आपल या तून ि े ले तेव हाि े खील माझ या स ि ि तःच या च कैफात ज ि णारा. ती ुं ि ी इतकी नानांनी चक्क गक शोरीताईंसमोर सा ष् ांि लोटां ि ण चालू असतो आ गण ु सऱ या क्ष णी तो बं ि होतो, ै रे. ि िि मनात अ िि ी हाच प्र श न गनमा्ज ण झाला आ गण त या प्र श ना ने ग िलक्षण की क ि ी ते ि ा ि णं खोटंही ि ाटा ि ं. पण घातलं होतं. तुमच या प्र गत भेचा भं ि र गस कांच या नाना पाटेकरांची एकूण ि ट् ी कट् ी तब ये त, त यां चं गन त य मला अस ि स्थ करून सो ि लेले आहे. त गफगक यां नी र केली नाही. काय दा त ि ु न हा असेल, पण न या यालयाचा शब ि व या याम करणं या ग िषयी अनेक ि ा गलगह लेलं बोललेलं माझ या अ िि ी लहानपणापासून मी बघत आलेली ि ा पुण या त ‘ ि संतोत सि ा’त गक शोरी एक पाळायला ह ि ा. म ह णून ताईंना ्थ ांब ि ल या बद्दल ते ग िसतं. तरीही, पर ि ाच या रात् ी नाना पाटेकर गजि ं त होते काही माणसं आहेत, ज यां च या क ि े पा गह लं की ि ाटतं, ि ि आमोणकरांचं ाणं होतं. मैफल अशी रं ि त ेली की स ि ळं माफी मा ि त होते. ती फ् े म आजही मनात कोरलेली आहे. हे आ गण कालच या सकाळी गजि ं त हे आत् ा पुढच या क्ष णी क ि ीही हलताबोलता भान हरपलं. ि ेळेचंही भान सुटून ि ेलं. गक शोरीताईंनाही गनस ट ं क् ट व ह . मनात आलं, केलं... नाना होते. इ ह ते. नव मरू शकतील. व य सनांनी संपू ण्ज ्थ ांबा ि सं ि ाटत नव ह तं. स ि र कमालीचा ला ि ला होता. बाय ि ि े , माझ या साठी नाना पाटेकरांची स ि ळ या त को ग ि ि काळात पोखरलेलं शरीर असलेली. जिवंत माणूस असा नुकतीच सु गप्र म को टा्ज नं खुल या आ िि ती कलाकृती आहे नानांनी क क शोरीताईं समोर चक्क हाॅ कसप टलमध ये माझ या सकाळी उठल या पासून रात् ी मै ि ानातल या का य्ज क्रमांना रात् ी ‘प्रहार’. इ ्थ ं त यां चा स टा य गल श िग िलांचा मृत यू होत होता, तेव हा झोपेप यां त के ि ळ ि े शी ि ारूतल या जातो कसा? लोटांगण घातलं... १०ची म या्जि ा घातली होती. अ गभ नय आहेच पण ग िग िश्ज क मी त यां च या शेजारी उभा राहून सत िाि र ज यां चं शरीर त ि लेलं पण गक शोरीताई समोर ि ात म ह णूनही नाना काय रसायन त यां ना गन रखत होतो. ि ाॅ ् ट र आहे, अशी माणसं. त या तला असतांना घड् ा ळ या क ि े कोण पाहणार? पोलीस मा त् होतं! मन् ा ि ेच या आ ि ाजातली ती प्र ा्थ्ज ना, रे ि लाईट घाईघाईने इसीजी काढत होते, आणखीही कुणीही समोर ग िसला की असं ि ाटतं की हे पाहात होते. स टे जच या कोपऱ या तून एक अ ग िकारी हळूच एर र यातून कॅमेरा गफ रताना मा ि े शोभा ि ु टूां च या आ ि ाजातली काही काही करत होते. िि लांचे हे शे ि टचे क्ष क ि ा गच त याचं शे ि टचं िश्ज न असू शकेल. पण ि र चढले आ गण सू त् संचालन करणाऱ या नाना पाटेकरांच या ठुमरी ‘या ि गप या की आये’, समु द् गक नाऱ याि र हबीब तन िी र ण आहेत, हे मला कळत होतं. आपल या ही माणसं िषा्ज नु िष्ज गट कून आहेत आ गण ज यां ना कानात कुजबुजले. नानांना भान आलं. त यां च या समोरही आ गण नानांचा तो ि ी घ्ज सं ि ा ि अ ग िस म रणीय बरंच काही. ोळ यां समोर आपला बाप क्र मशः िझत ि ग क ि ीच काही होऊ शकणार नाही असं ाटत ि गक ि प या्ज य नव ह ता. शोरीताईंचा स ि रभं ि ‘काय दा ला रून’ नानांनी ग िग िश्ज क म ह णून खूप काही करायला पा गह जे आहे या जाणी ि ेने ब ग िर होत असलेल या असतं, अशी माणसं अचानक उठून जातात. ग ि होता. नाना पुढं जाऊन त यां ना कल प ना िली आ गण ाणं होतं. त ि यां नी रं ि भूमी ि र केलेलं जय ि ं त ळ ि ीं चं ‘पुरूष’ सं ि े ि नांतही मी त यां च या चेहऱ या क ि े लक्षपू ि्ज क नाना पाटेकर हे त या चं अ िि ी गजि ं त उ ि ाहरण. ्थ ांबलं. ही रा त् क ि ी संपूच नये असं ि ाटत असतांना हा क ि ी पाहता आलं नाही. ते असंच क ि ीतरी एखा ि ा प्र यो ि पाहत रा गह लो. त यां च या माने ि रची बाजूची एक शीर ि ं आहे मला क ि ीही कळलेलं नाही. ज या ला हे काय को रसभं ि कसा सहन व हाि ा? हे अकल प नीय होतं. पण नानांनी करतील अशी आशा उ ि ाच मनात होती. आज ती संपली. त ि त ि त होती आ गण ् ाती गकफंगच तशी ि रखाली होताना कसलाही त क ्क ला ि ू करता येत नाही, अशी मृत यू ही गन यमाची आठ ि ण करून ग िली. आ गण त या नंतर त यां नी जे ि ु ि बाय नाना! ग िसत असतानाच एका क्ष णी हे घ ि णं ्थ ांबलं. ि ॉ ्ट र एकमे ि च ि ो ष् असणार क ि ा गच त. काही केलं ते त या नं गक शोरीताईंसह स ि ळे अचं गब त तर - मयुरेश क टो ण ण णूर (ज ये ष्ठ पत्रकार) म ह णाले, ते ि े ले आहेत. य क) - बालाजी सुतार (साहित्