पा

आधुनिक धावत् ा जगात भारतीय शिल्पकला, स् ा प त्ि ास्त्र आणि प् ा ची ि संस्कृ तीचा सम कृ द्ध वार सा आजही सह् ा द्रीच् ा कु ि ीत दडलेला आहे. साताऱ या पासू ि अवघ् ा १२ क क ा पाटेश्वर डोंगर पर र त आणि रहस्यमय शिवल ल ंग समूह पाहायला म म ळतो. ि ेकडो शिवल ल ंगे, लोमीटर अंतरावर असलेल् सरात असाच एक अद्भु मवमव ध आकारांची शिवशि ल्पे ,प् ा ची ि ले ि ी, खोद री व टाक् ा आणि शिलालेख यामुळे हा पर र सर इ मत हास, पुरातत्त्व आणि धार मं क अभ् ा सकांसाठी मह त्त्व ा चा ठरू कतो. मात्र, योग्य सं ि ोध ि व संव ध ्ध ि ाअभावी हा अ ि मोल वारसा काळाच् ा पडद् ा आड जाण् ा ची भीती शिवभक्त व स् निकांकडू व्यक्त होत आहे. ि ा ि पा टेश्वरचा डोंगर शतकानुशतके व्र तस्थपणे पाटेश्वरच् ा भूग भ भातील उभा आहे. देगा ्व या छोट् ा शा गा ्व ातून पाटेश्वराकडे जाणारी ्व ाट डोंगराच या कुशीत घेऊन जाते. ‘बसवेश्वर’ शिवल ल ंग ‘दे ्व ाची ्व स ती ’ म ह णून या गा ्व ाला देगा ्व हे ना ्व पडल या ची पाटेश्वर ये ्थ ील कमळपुष क रणीच या भूग भा्द तील स ्थ ा न न क आख यानय का सां नग तली जाते. समुद्रसपाटीपासून गुहेत एक ्व ै नश ष्ट्यपू ण्द नश्वनल ं ग आढळते. सुमारे सव ्व ा तीन हजार फूट उंची ्व र असलेल या या डोंगरा ्व र काशीखंड या पुराण ग्रं्थ ाच या संद भा्द नुसार ्व न य जी ्व आ नण पक यां च या नक ल न िलाटामुळे चढाईचा प्र त या स ‘ ि स ्व े श्वर’ असे सं ि ोधले जाते, अशी ्व ्व ासही रमणीय ाटतो. स ्था न न क मा नह ती आहे. ‘ ि ’ म ह णजे ब्रह् ा , ‘स’ डोंगराच या माथ या्व र ग द ्द झाडीत पाटेश्वराचे म ह णजे सदा नश्व आ नण ‘ ्व े ’ म ह णजे न्व ष णू , मध य युगीन मं नद र, न्व स तीण्द पुष क रणी, ‘ ्व ऱ हा ड घर’ ना ्व ाची अशी या ना ्व ाची धा नम्द क व या ख या केली जाते. प्र ा चीन लेणी आ नण अनेक खोदी ्व टाक या आढळतात. नंदीला प्र ा णीमात्र आ नण प या्द्व रणीय घटकांचे प्र मात्र या संपू ण्द पर र सराचे खरे ्व ै नश ष्ट्य म ह णजे जागोजागी या ला दे ्व त्व प्र ा प्त झाल या मुळे तीक मानून त आढळणारी न्वन्व ध आकारांची नश्वनल ं गे आ नण नश्व द श्द नापू ्वमी नंदीचे द श्द न घेण या ची परंपरा नश्वनश ल पे . पू ्वा्दनभ मुख लेण यां मध ये असंख य नश्वनल ं गांची या चे अभ या सक सांगतात. पाटेश्वरच या या असल न ननम्द ती करण या त आलेली आहे. एकाच पर र सरात ए ्व ढ् ा गुहेतील ्व ै नश ष्ट्य पू ण्द नश्वनल ं ग, त या भो ्व तीची नश्वनल ं गाच या आकारातील भांडी, चूल तसेच इतर न्वन्व ध मोठ् ा संख ये ने नश्वनल ं गे स ्थ ानप त अ ्थ्व ा दगडात कोरलेली नश नश्वनल ल प रचना आ नण संपू ण्द ं ग नश्वनश ल पे ही ये ्थ े पाहायला नम ळतात. याच पर र सरात आढळणे ही दु म मीळ ि ा ि मानली जाते. काही नश्वनल ं गे प्र ा समूहाचा शास्त ी य अभ या स झाल या स चीन न ्व ग्र हांशी सं ि ं नध त नप ं डी असल या चेही सां नग तले स्वतंत्रपणे स ्थ ानप त केलेली आहेत, तर काही ्थ े ट भारतीय धा नम्द क परंपरा, नश ल प कला आ नण जाते. सं ि ं नध त ग्र ह ओळखता या ्व े त यासाठी काही डोंगराच या दगडात कोरण या त आलेली आहेत. स ्था पत य शास्त ा च या इ नत हासा ्व र न ्व ा प्र काश पडू नठ काणी शनीची चंद्रकोर, सू या्द चे नक रण नक ं ्व ा त या मुळे या स्थळाच या न ननम्द तीमागील धा नम्द क, शकतो. त या मुळे हे स्थळ इ नत हास संशोधक, ्व लय तसेच इतर ग्र हांशी सं ि ं नध त ्व ाहने कोरलेली सांस क कृ नत क आ नण स ्थ ा पत य परंपरेचा सखोल पुरातत् ्व अभ या सक आ नण नश्व भ क्तां साठी एक या मुळे पाटेश्वरचा हा पर र सर के ्व ळ आढळतात. त अभ या स होणे गरजेचे आहे. महत् ्व पू ण्द अभ या सप ्व्द णी ठरू शकते. शिवशिल पां चा अन टो खा आ शव ष् ा र धा नम्द क स्थळ न राहता प्र ा चीन मव जयकुमार हर र श् ं द् े पाटेश्वर पर र सरातील काही भारतीय नश ल प कला, खगोल न्व षयक तसेच सं ि ं नध त शासकीय यंत्रणांचे या स्थळाकडे नश्वनश ल पे न्व शेषतः न्व स म यकारक कल प ना आ नण स ्था पत य परंपरेच या अपे न षित ल षि गेलेले नाही, अशी खंत व य क्त होत आहे. नज ं ठा- ्व ेरू ळच या ध तमी्व र पाटेश्वरच या या अद् ु त आहेत. एका चौकोनी तला ्व ाच या तट ि ंदीमधून गुहेत प्र अ अभ या सासाठी महत् ्व ा चे केंद्र ठरू शकते. नश्वनश ल प समूहाचे शास्त ी य पद्धतीने स ्व वे षि ण, ्व े श केल या नंतर ते ्थ े नश्वनप ं डी ्व र नंदीची प्र नत मा इतका समृद्ध नश ल प्व ारसा असूनही इ नत हास, दस त ऐ ्व जीकरण, सं ्व ध्द न आ नण जतन व हा्व े . असून, त या च या पाठी ्व र नश्वनल ं ग कोरलेले आढळते. पुराण आ नण पुरातत् ्व ा चा अभ या स करणाऱ या संशोधकांचे