र रा ज् रा त सध् रा दुष् रा ळ रा चं मोठ् रा प् म रा ण रा वर स रा वट आहे तब्बल 265 ठिक रा णी र राज् सरक रा रकडून दुष् रा ळ ज रा हीर देखील करण् रा त आल रा दुष् रा ळ रा म रा गची नेमकी क रा रण क रा य आहेत. आण ण दुष् रा ळ न न व रा रण रा स राि ी क रा यमस्वरूपी क रा य उप रा य करत रा येतील? य रा संदर्भात जल

र रा ज् रा त सध् रा दुष् रा ळ रा चं मोठ् रा प् म रा ण रा वर स रा वट आहे तब्बल 265 ठिक रा णी र राज् सरक रा रकडून दुष् रा ळ ज रा हीर देखील करण् रा त आल रा दुष् रा ळ रा म रा गची नेमकी क रा रण क रा य आहेत. आण ण दुष् रा ळ न न व रा रण रा स राि ी क रा यमस्वरूपी क रा य उप रा य करत रा येतील? य रा संदर्भात जलतज्ज्ञ प् रा. प् दीप पुरंदरे यांच् रा शी टॉप न् ू ज इन मर राि ीचे सल् रा ग रा र संप रा दक अरुण मेहेत् े यांनी स रा धलेल रा ह रा व व शेष संव रा द प्रश्न : सर, आपण ्न े हमी पाहतो की डोळ् ा समोर ठेवू ्न राबवलं जातं, ्स त , ओला- दुष का ळ हा कधीच पू ण ्ण पणे ्न ै सर् ्ण क ्न सतो, असा प्र श्न आहे. पाऊस कमी-जा कोरडा दुष का ळ ही कारणं आपण सां ् तो. पण तो मा ्न व र्न र म्ण त असतो. तुम हा ला हे पटतं का? 'क् ा् मेट चेंज' होत आहे, हे स ् ळे सां ् तात. आ रण जर असं असेल, तर त् ा मा ् ची ्न े मकी महारा टि्रा्न े त् ा साठी का ् करा ् चं, ् ाचं ्स पटि कारणं का ् ? उत्तर : कारण आपण सिंचन आ सण पाणी धोरण ्न ाही. व्यवस् ा पनाच ्य ा ज ्य ा प्र कारच ्य ा व्यवस् ा सन र ा माण उत्तर : हो, चाळी ि ् ीए रि ी पाणी क र ी केल ्य ा आहेत, त ्य ां ची ्य ोग्य देखभाल होत नाही. झालं. हे सक ती र ोठं प्र र ाण आहे? पुणे शहराला उदाहरणा ्मा , एखादा बंधारा बांधला आ सण दैनं सद न वापरा ि ाठी व षमा भराला जेवढं पाणी लागतं, ्या त पाणी ाठतं. पण त ्य ा त गाळ ाठला की त ि ि त ्य ा पेक् ा ही अ सध क चाळी ि ् ीए रि ी. तो काढला पा सह जे. त ्य ाि ाठी काही 'स्टँड डमा प्र श्न : म ् ्न े मकं कुणाचं म ह णा ् चं? हा ऑपरे स् ं ग प्र ो सिजर' म ह णजे ठरावीक का ्य मा पद्धती दोष कुणाचा? महारा टि्र राज् ा ची र्न र म्ण ती अ ि ा ्य ला हवी. वेगवेगळ ्या प्र स रि ्य े ने हे का र झाले होऊ ्न साडेसहा द ्श कं झाली. ् ा पर र स ्स थितीची पा सह जे. पण त ि ं केलं जात नाही. जबाबदारी कुणाची, राज ् राजकारणाची, रा टि्री् पर र णा र ी आपण सन र ा मा ण केलेली व्यवस् ा गाळाने राजकारणाची की धोरणक त्ा ां ची? भरून जाते. उत्तर : त ्य ा चं सव्ले षण आ सण ् ीका उन हा ळा ही नै िसगमा क बाब आहे. र हाराष्ट् ा ने करता ्य े ईल. पण र हत् वा ची गो ष् म ह णजे धोरण रा. प् दीप पुरंदरे, जलतज्ज्ञ मुल रा खत : स वा तंत् ्य ा नंतर र ोठ् ा प्र र ाणात सिंचनाची नाही. लोकांना वाढू द् ा्य चं नाही, र हाराष्ट् ा ला र ं केली. पश् चर हाराष्ट् ा त रि स् शांनी बांधका र स वाढू द् ा्य चं नाही, अ ि ं र ी म ह णत नाही. पण प्र त ्य ा आधीच ोठी बांधका र ं केली होती. १९४० र पां च ्या बाबतीतही चुकीची व्यवस् ा र ा मा ण कल सन धरणांतील साठा कमी; तरी ्श े ती क ्श ी वाढते? झालो असतो, तर अ ्न े क रठ काणी पर र स ्स थिती च ्य ा आ ि पा ि अह र दनगर र ध ्ये ि ाखर कारखाने झाली आहे. प्र कल प उभे केले, पण त ्य ा प्र कल पां ना कारखा ्न े , वा ््न री, बीअर फॅक ट रीज क ्श ा सुधारली असती. काही रवर्शटि क् े त् ा त सुधारली ि ुरू झाले आ सण स वा तंत् ्य ा नंतर र राठवाड् ा त सर ळणारं अनुदान जे सर ळा ्य ला पा सह जे ते सर ळत वाढतात? हा चुकीचा दृ र टिको ्न रक ं वा रद्श ा आ रण इतर त् ्न ाही, असं आहे का? ्न े मका प सह ला ि ाखर कारखाना झाला. सिंचना र ु ळे नाही; फार क र ी सद लं जातं. आहे का? समतोल का ् ? र राठवाड् ा च ्य ा सव का ि ाला र ोठी चालना उत्तर : र ोठे प्र कल प , छो ् े प्र कल प , 'वॉ ् रशेड' उत्तर : ते खरं आहे. 'इं सजसन अ िमा ' नी प्र श्न :- कधी एका सतम क असा ळाली. पण ा का ि ाला एक शाप लागला. सर ्य सव दोन ही प्र कारच ्य ा गोष् ी आहेत. काहींना र ोठे प्र इ ् ल ्य ा प्र कल पां चा सव चार करताना र राठवाड् ा त आराखडा त ् ार ्न ाही का झाला ् ा तो म ह णजे पाण ्य ा ची लढाई, पाण ्या च ्य ा वा ् पाची कल प नको अ ि तात, प ्यामा वरणी ्य कारणांनी पाऊ ि क र ी, बाष पी भवन जास त हे लक् ा त घ ्या्य ला व ् व ्स थिा प ्न ासंद भा्ण त? आ रण तो त ् ार होऊ ्न लढाई. पाण ्य ा वर काही ोठ् ा लोकांचे कब जे र सव रोध अ ि तो; काही वेळा ते खरंही अ ि तं. छो ् े प्र हवं होतं. इ ् े ऊ ि करण ्य ा वर बंदी हवी होती. त् ा च् ा अंमलबजावणीच् ा रद्श े ्न े रक मा ्न झाले आ सण पाणीचोरीही झाली. कल प चांगले म ह णतात. पण दोन ही प्र कारांचा आधीचे प्र कल प आहेत; कोकणातील पाण ्य ा शी पावलं टाकण् ा चं काही धोरण सरकारी सव चार हवा. तुलना नाही. उल ् शा ि नाने अ ि ंख्य ऊ ि पातळीवरती? प्र श्न : हवामा ्न ाचा अंदाज व ् क्त करण् ा त लागवडीला परवानगी सद ली. एकदा ऊ ि आला पू व वी आपल ्य ा कडे ' शवह लेज र र प शबल क ि ' सक ं वा उत्तर : - एका शतर क झालं नाही. म ह णून आला होता. असं असू ्न देखील हवामा ्न की व्यवहार ि ांगतो. शेतात ऊ ि , पाणी लागणार, िर सर र र ूहव्यवस् ा होती. लोक ळून पाहा ्य चे. ी पीआ ्य एल केले. त ्य ां ना एका शतर क नव ह तं. ी बदलाचा रव ष ् अजू ्न जलसंपदा रव भा ् ामध् े कारखाना चालणार. र राठवाड् ा त ि ात प्र कल प फडपद्धतीत ि गळं होत होतं. ती चांगली गो ष् पीआ ्य एल केले. त ्य ार ध ्ये को ् ामा चा आदेश आला. म ह णावा तसा पोहोचलेला ्न ाही. आपल् ा रस ंच ्न पू णमा झाले आहेत, चार अपू णमा आहेत. पण प्र ् न होती. पण ती स् कली का? कारण 'स के ल' त ्या ने र ला क सर् ी र ध ्ये घेतलं. त ्य ां नी आग्रह धोरणाच् ा 'कन्स ट ्र क्श ्न ' आ रण 'मॅ ्न े जमेंट' मध् े अ ि ा आहे की प्र कल प पू णमा होणार न ि तील, तर बदलला. गावपातळीवरील सनणमा्य आ सण ठेवला. आ सण ्य ोगा ्य ोगाने झालं की त ्य ा च ्या वर 'क् ा् मेट चेंज' चा रव चार अजू ्न घेतलेला ्न ाही. आधी बांधलेल ्य ा प्र कल पां चं सनणमा्य र राज्यपातळीवरील परदेश ु ख्य र ंत् ी ... ने र कं. प सह लीच भे ् होती. म ् आपण त ् ारच ्न ाही आहोत का? ज ् भर सह जे. पाणी वापरता आलं पा वेगळे आहेत. त ्य ां ना भे ् लो. त ्य ां ना ि ां सग तलं, अ ि ं झालेलं ्य . सां र् तलं जातं की 'क् ा् मेट चेंज' होणार ासन क गावात स् आधीचे प्र कल प अ ि ू नही ्य ा प् ॅ नच ्य ा पाठी र ागे दोन र ोठ् ा क सर् ी आहेत. आहे, पाण् ा वर पर र णाम होणार आहे. आज नेतृत व अ ि ा ्य चं, लोक पाण ्य ा चा ्य ोग्य वापर होत एक वॉ ् र बो डमा , त ्य ा चा अध्य क् चीफ ि े रिे् री, पाऊस पडला तर भ ् ं कर पाऊस पडतो आ रण र ाना ्य चे. फडात पाणी सण वॉ ् र कौ शनि ल, सज ल हा पर र षद, त ्य ा चा नाही. आ ्न ं तर पडतच ्न ाही. ् ाला 'एक्स ट्री म इव ह ेंट स ' घ ्या्य चं, परवानगी चीफ र ु ख्य र ंत् ी . ्य ा दोघांच ्या बैठका २००५ ते प्र श्न : म ह णजे काही म ह णतात. अ ्श ा पर र स ्स थितीचं व ् व ्सथिा प ्न कसं घ ्या्य ची, पाणी ि ाठवा ्य चं २०१४ झाल ्य ा नाहीत. ज ्य ार ु ळे अशी पर रशस् ती महत् वा च् ा ् ो टि टींकडे आपलं करणार? आ सण लोकांना पाणी आहे. उत्तर : अजून जल ि ं पदा सव भागा र ध ्ये ल क् च ् े लं ्न ाही का? सर ळा ्य चं. पण नंतर त ्य ां नी उत िा हात प सह ली बैठक बोलवली सव 'क् ा्यर े ् चेंज' हा ष ्य म ह णावा त ि ा एवढं मोठं काम, एवढे मोठे प्र सि शस्र चा बट्ट ा बोळ सज सज ल हा पर र षदेला. ल हा पर र षदेच ्या छावणीत. पोहोचलेला नाही. आपल ्या सिंचन धोरणाच ्य ा कल प ; पण र्न् ोज ्न ात झाला. शा ि न म ह णतं अ ि ं त ्य ां नी आपलं हे स वी कारावं म ह णून.त ्य ार ु ळे 'कन स्ट् क श न' आ सण ' र ॅ नेज र ें ् ' र ध ्ये 'क् ा्यर े ् काही ् ो टिी ्न जरेआड फडपद्धतीचं जतन- नाही, ि गळी का र ं अ ि तात. पाऊ ि अ ि तो, सद चेंज' ला अजून स् ा न लेलं नाही. जगभर रा रह ल् ा . उदाहरणा थि्ण , ि ंव धमा न; पण वरचं प् ॅ सन ंग दुष का ळ अ ि तो. पण शेव ् ी सज् े आम ही ि ांगतो ्य ि ां सग तलं जातं की 'क् ा्यर े ् चेंज' होणार आहे; ्न ा र्श कला ११५ टीएमसी आ सण स् ासन क परंपरागत हे पापच आहे. र ी पाप-पुण्य र ानतो. त ्य ार ु ळे ्य ा च ्य ा उपलब ध तेवर पर र णा र होणार आहे. पाण पाणी वापरा ् चं आ रण व्यवस् ा जोडा ्य ला र ही गो ष् एक भंडार आहे. ु ख्य र ंत् ी बांधावर जात पू व वी ठरावीक पद्धतीने प्र कल प बांधले. आता जा ् कवाडीला ७० टीएमसी हवी होती. शा ि नाने िवमा क् े त् ा त ताबा घेतला. आहेत, र ु ख्य र ंत् ी सफ रत आहेत, प क् सफ रतो ्य , पर रशस् ती बदलते आहे. पू व वी भागात सक ती पाणी वापरा ् चं, अ ्श ी व ् व ्सथिा असता ्न ा लोकल व्यवस् ा ि ं पली, परंपरेचे व सश ले ि ं पले, र ोठे नेते, नेतेदेखील आता गणपती झाला तर पाऊ ि पडतो, त ्य ा वर सन्य ोजन केलं जा ्य चं. आता वरच् ा बाजूला ११५ टीएमसीच् ा आधीच अ ्न े क प्र लोक ि ंवाद ि ं पला. दुष का ळ, अवकाळी, पाणी दवडव ् ते, दानारे 'एक स ्ट् ीर इव ह ें ट ि ' वाढले आहेत. कल प झाले. पाण् ा चा वापर वाढला. त् ा चा लोकांची दुःखं ऐकून घेणारे. आज भ ्य ं कर पाऊ ि पडतो आ सण नंतर प्र श्न : हे करता ्न ा र रि रट्श ां ्न ी आखलेली पर र णाम जा ् कवाडीच् ा पाण् ा वर झाला. त ्यार ु ळे अ ि ं वा ् ा ्य ला लागलं की एक र ोठा पाऊ ि च पडत नाही. बदललेल ्य ा पर रशस् तीचा धोरणं आ रण आपण ्स वी कारलेली धोरणं ् ात जा ् कवाडीच् ा पाण् ा चा सुमारे ४० टीएमसीचा इव ह ें ् आता दुष का ळ. दुष का ळ आहे, पाणी नाही. सव चार करून सन्य ोजन करावं लागेल. फारसा फरक रा रह ला ्न ाही का? तुटवडा झाला. हा प्र श्न केवळ पाण् ा चा ्न ाही, पाऊ ि पडतच नाही. तर अशीच अवस् ा ्य ा हवा र ानाच ्य ा स व रूपाचा सव चार करून प्र कल पां चं उत्तर : स रि स् शांचं राज्य आलं तेव हा त ्यां नी र्न् ोज ्न ाचा आहे का? हे पाणी कुठे ् े लं? लोकांनी करून ठेवली आहे. ज ्य ा सप ढीने दुष का ळ सन्य ोजन करावं लागेल. फक्त नदीचा प्र वाह सक ती जंगल आ सण पाणी आपल ्य ा ताब ्या त घेतलं. आधी आता मोठ् ा प्र माणावर 'डेटा सेंट स्ण ' त ् ार पा सह ला, ज ्या सप ढीने दुष का ळ पा सह ला नाही, ्य ा आहे, एवढंच पाहून चालणार नाही; वरून सक ती वेगळ ्य ा पद्धतीने पा सह लं जा ्य चं. स रि स् शांनी करणार. 'डेटा सेंट स्ण ' ्न ा पाणी ला ् तं. पुण् ा त ि ि गळ ्य ा जगाला ांगतो, त ्या ला आता हा प्र ् न पाणी ्य े णार आहे, हेही पाहावं लागेल. हे अवघड 'कॅनाल' आणले, सड झाइन केले. 'ओपन कॅनाल' ्न ा मोठं 'डेटा सेंटर' झालं तर पंधरा हजार लोकां सन सव श् च तपणे आपण चारला पा सह जे. आ सण तोच आहे; त ्याि ाठी खूप प्र ्य त न लागतील. कृषी क् आ सण 'अपस ्ट् ीर कं ्ट् ो ल' ही त ्य ां ची पद्धत होती. जेवढं पाणी ला ् तं, तेवढं पाणी ला ् ू ्श कतं. र ुद् ा आहे. े त् ा त काही प्र ्य त न ि ुरू आहेत, पण ते आणखी म ह णजे पाण ्या चा सनणमा्य धरणाच ्या वरच ्य ा बाजूला, ऊसाला पाणी ला ् तं; पण ऊसाचं क् ेत् वाढवलं वाढवा ्य ला हवेत. अपस ्ट् ीर ला. आधी सत् ू न सनणमा्य आ सण तुम ही रप कांसाठी पाणी कमी होतं. आता तर इतर पालन. हा दृ सष् कोन आपल ्या 'इं सजसन अ िमा ' वर प्र श्न : आता आपणछोटे धरण, मोठे धरण, त् ा मध् े 'डेटा सेंट स्ण ' ची मा ् णी. म ् ्श े तकरी शब् ां कन : प् आला. मध ् म धरण आ रण 'पाणी अडवा, पाणी रज रवा' रा रह ला कुठे? ही पर र स ्स थिती दुष का ळा ्श ी प्र श्न : उपलब ध पाण् ा च् ा प्र श ्न ा त ् ा दृ र टिको ्न ातू ्न बोलतो. आपण ् ामध् े जोडलेली आहे. धोरण ्न ावाची ् ो टि ्न ाही रक ंवा संकेत देशपांडे मराठवाड् ा चा रव चार केला तर पाऊस कमी, रक तपत ््श्स वी झालो? जर खरंच ््श्स वी धोरण असलं तरी कुणाचा रवर्शटि व ् ा्ण चा ्स वाथि्ण