का मन या तील 'न् ा् ाधीश' काठचा ा काठचा ा कृष् कृष्

१३ पुणे, मंगळवार, १५ ते २१ सप्टेंबर २०२६ IN का ही माणसं कायद् ा च् ा पुस्तकात गुन्हेगार ठरतात, पण जनत हे च् ा हृ दयात कायमच हे नायक बनतात.पश्चिम महाराष्ट् ा तील सांगली ज ज ल् ा , कृष् ा नदीचा सुपीक पर र सर आण ण सह् ा द् ी च् ा कुशीत वसल हे ल हे बोरगाव. काही दशकांपू व वी याच तांबड् ा मातीत अन् ा याव व रुद्ध एक असा व व द् ो ह प हे टला, ज् ा न हे संपू ण ्ण महाराष्ट् ा ला हादरवून सोडल हे . एका साध् ा पैलवानाचा अन् ा याव व रुद्ध चा लढा, घरावर ठ हे वल हे ल हे तुळशीपत्र, २५ वर्षांच हे भू वम गत आयुष्य आण ण गर र बांसाठी बनल हे ला 'रॉबिनहूड'... ही कथा आहे कृष् ा काठचा ढाण् ा वाघ म्ह णून ओळखल् ा जाणाऱ् ा ि ापू बिरू वाटेगावकर ् ां ची . प १२ खून..२५ वर्ष भूमिगत अन् लोकांच्या श्चिम महाराष्ट् ा तील सांगली जिल हा , कृष् ा व् ा सपीठावर उभे राहा ् चि े , तेव हा त् ां ना ऐकण् ा साठी नदी चि ा सुपीक आ ज् समृद्ध पर र सर, सह् ा द् ी च् ा आ ज् पाहण् ा साठी ह ि ारो लोकां चि ी ग दवी व हा्चि ी. बापू कुशीत वसलेले वाळवा तालुक् ा तील बोरगाव. आ ि हे त् ां च् ा प्र व चि नातून सांगा ् चि े : " चि ांगलं वागा. को ् ावर मन या तील 'न् ा् ाधीश' गाव जक तीही शांत वाटत असले, तरी काही दशकांपू व वी अन् ा् करू नका. पर ्रि ी कडे आई-ब जह् ीच् ा नात् ा ने ् ा चि भूमीवर एक असा इ जत हास जलजह ला गेला, ज् ा ने बघा. गर र बांना मदत करा." त् ां च् ा ् ा अध् ाशतम क संपू ् ्ण महाराष्ट् ा ला हादरवून सोडले होते. हा इ जत हास होता आ ज् प्र बोधनात म क रू पामुळे लोकांच् ा मनातील एका साध् ा पैलवाना चि ा, ो अन् ा् ा जव रुद्ध पेटून उठला ि त् ां च् ा बद्दल चि ा आदर ज विगु ज् त झाला. आ ज् लोकांच् ा मनात 'रॉ जब नहूड' बनून अ ि रामर झाला. शासन बापूंच् ा शोधात अख खा सातारा-सांगली जिल हा मुली चि े संसार सुरळीत सुरू व हा्चि े . बड् ा सावकारांनी बापू जब रू वाटेगावकर हे केवळ एक व ्क्त ी रा जह ले त् ांचि े नाव बापू जब रू वाटेगावकर उर्फ आप पा . ठ ् ठ ् ीत ं ि ून काढत होते. पो जल सांकडून बापूंच् ा कुटुंबाला, जप ं वा भावकीतील श् ी मंतांनी गर र बां चि ी मीन लाटली जक ि नाहीत, तर ते महाराष्ट् ा च् ा लोकसं ् कृ तीतील एक मोठे तब् े त, तल्लख बु द्ध ी , चि ेहऱ् ा वर धगधगते ते ि आ ज् नातेवाईकांना मोठा त्र ा स जद ला गेला, प ् बापू असल् ा स, बापू केवळ एका भेटीत प्र ् न सोडवा ्चि े . बापूं चि े आदर ् ुक्त व ् जक्त मत व बनले. बापूंच् ा थरारक आ ज् वागण् ा -बोलण् ा त मोठी तड र . बापू केवळ एक पो जल सांना सतत गुंगारा देत रा जह ले. नाव ऐकता चि मु ि ोर ि मीनदारां चि े धाबे द ् ा ् ा ् चि े आ ज् ते संघ ष्ण म ् ि ीवनावर 'बापू जब रू वाटेगावकर ' नावा चि ा नाव नव ह ते, तर तो एक दरारा होता; गर र बां चि ा सह् ा द् ी च् ा दऱ् ा खोऱ् ा , उसा चि ी िजम नी चि ा ताबा गर र बांना परत करा ् चि े . मराठी जचि त्र पट जन घाला, ज् ा ला प्रे क्ष कांनी डोक् ा वर आधार आ ज् ु लमी गुंडां चि ा काळ होता. ि घनदाट शेते, दुष का ळी भागातील बापूंना सांभाळ ् ारी, त् ां ना अन्न-पा ् ी दे ् ारी ही घेतले. त् ां च् ा ीवनावर अनेक कादंबऱ् ा , पु ्त के आ ज् ि चि ा ि न म बोरगाव ् े थील एका अत् ं त गरीब बापूं आडवळ ् ा चि ी गावे आ ज् सगळीगरीबमा ् सेहोती.पो जल सांनीबापूंनापकडण् ा साठी वृ त् प त्र ी् लेख ले गेले. जलजह कुटुंबात झाला. घर चि ी पर रश ् थ ती हलाखी चि ी रानामाळ हे चि बापूं चि े घर बनले. मोठी ब क्ष ी से लोकशा जह रांनी बापूंच् ा शौ ्ा्ण वर पोवाडे र चि ले. असली तरी बापूंना बालप ् ापासून चि कु ्तीचि ी कृष् ा काठच् ा लोककलांमध् े बापूंच् ा पराक्रमा चि े व ् ्ण न आवड होती. गावच् ा तांबड् ा मातीत तालीम आहे. लोक त् ां ना आदराने "कृष् ा काठ चि ा काठचा ा काठचा ा मारून त् ां नी आपले शरीर कमावले होते. कु ् ती च् ा वाघ" ं वा "बोरगाव चि ा ढाण् ा वाघ" जक कृष् कृष् हौदातील तांबडी माती केवळ शरीराला ताकद म ह् ू न ओळखत असत. आ ् ु ष् ा च् ा देत नाही, तर अन् ा् ा जव रुद्ध लढण् ाचि ी शेवटच् ा टप प ् ा त बापूंना रग आ ज् बा ् ाही देते. बापूंमध् े हा चि गुडघेदुखी चि ा त्र ा स सुरू झाला बा ् ा ठासून भरला होता. गरीब होता. व ् ाच् ा ९० ओलांडल् ा नंतर मा ् सांबद्दल त् ां च् ा मनात जव लक्ष ् डॉक ट रांनी व ् ोमानामुळे कळवळा होता. लहानप ् ापासून चि श ्रिजक्र् ा करण् ा स नकार त् ां नी पा जह ले होते की, ज् ां च् ा कडे जद ला होता, प ् बापूंच् ा सत् ा आ ज् पैसा आहे, ते गरीब द ् कट शरीर ् ष् ी मुळे आ ज् आ ज् अग जत क लोकां चि े शोष ् आत मजव्वा सामुळे त् ां च् ा करतात. परंतु, तत का लीन गुडघ् ाचि ी श ्रिजक्र् ा समा ि ात का ् द् ाचि ा हात प्र त् े क श ्वी झाली. व ् ाच् ा ् गावच् ा वेशीप ् यं त पोहो चि लेला ९६ व् ा व षवी बापू जब रू नव ह ता. वाटेगावकर ् ांनी ् ा १९६०-७० च् ा दशकात ि गा चि ा जन रोप घेतला. बोरगावात आ ज् आसपासच् ा पर र सरात त् ां च् ा ि ाण् ा ने कृष् ा काठ चि ा एक 'रंगा जश ंदे ' नावाच् ा गावगुंडा चि ी प्र चि ं ड धगधगता सू ््ण मावळला. दहशत होती. रंगा जश ं दे चि ी एक टोळी होती. बापू जब रू वाटेगावकर ् ां चि े आ ् ु ष ् हे एका त् ा च् ा बळावर तो अत् ं त मु ि ोर बनला ् ठेवली होती, प नाण् ा च् ा दोन बा ि ूं सारखे होते. एका बा ि ूला त् ां च् ा होता. कोंबडे असो वा बोकड, बा ि ारातून एकाही गरीब मा ् साने पैशाच् ा लाभासाठी बापूं चि ा हातून झालेला रक्तरंजित संघ ष्ण , तर दुसऱ् ा बा ि ूला जब नपैसे देता उ चि लून ने ् े , कु ् ी पैसे दगा र टका केला नाही. एकदा एका उसाच् ा शेतात मा ् ु सकी, नी जत मत् ा आ ज् गर र बांप्र जत असलेली मा जग तले तर त् ा ला बेदम मारहा ् पोलीस शोध घेत असताना एका लहान गुराखी मुलाने अथांग मा ् ा. ते का ् दा हातात घेण् ा स भाग पडलेल् ा कर ् े , हा त् ाचि ा जन त ् क्र म होता. पो जल सांना उलटा र ् ता दाखवून बापूं चि े वा चि वले होते. प्र ा् पर रश ् थ ती चि े ि से प्र तीक होते, तसे चि ् ोग ् वेळ आल् ा वर स वा्ण त भ ् ानक गो ष् म ह्ि े , गावातील बापू नेहमी सांगा ् चि े , "गरीब मा ् सं जव्वा सू असतात. का ् देशीर प्र जक्र् े चि ा आदर कसा करावा, ् ा चि े ही आ ् ा-ब जह् ीं वर त् ाचि ी वाईट न ि र होती. भरर ् त ् ा त भू जम गत असताना बापूंनी आ ज् त् ां च् ा साथीदारांनी त् ां नी मला मा ् बापासारखं पलं.". ि उ त् म उदाहर ् होते. आ ि बापू आपल् ा त नसले, ्रि ् ां चि ी छेड काढली ा ्चि ी, प ् त् ा च् ा दहशतीमुळे ज ि काही कठोर जन् म पाळले, ज् ां मुळे ते २५ व ष षे जट कून राहू गर र बांना न् ा् जम ळवून देताना बापूंच् ा हाातून एकू ् तरी सह् ा द् ी च् ा दऱ् ा खोऱ् ां त, कृष् ा काठच् ा मातीत आ ज् पश्चिम महाराष्ट् ा तील प्र त् े क घरात बापू जब रू गाव चि े पुढारी आ ज् सामान ् नागर र क तोंड जश वून बसले शकले. बापूंनी कधीही गर र बां चि ी ं वा सामान ् मा ् सा चि ी जक १२ खून झाले. परंतु, हे स व्ण खून वै ् जक्त क साठी ् वाथा्ण वाटेगावकर हे नाव मोठ् ा आदराने, अ जभ मानाने आ ज् होते. रंगा ं देच् ा ा नराधमप ् ाने बापूं चि े रक्त उसळत जश ् संपत् ी लुटली नाही, दरोडा टाक ् े नसून, अन् ा् ा चि े कंबरडे राजरत्न जोंधळे श्द्धे ने घेतले ि ाते. होते. एका वशी बोरगावात ओव् ांचि ा का ््ण क्र म सुरू जद त् ां च् ा तत् वा त बसत नव ह ते. मोडून काढण् ा साठी होते. प्र मत निधी असताना, बापूंच् ा सहनशीलते चि ा अंत झाला. "असल् ा पर ्रि ी कडे आई-ब जह् ीच् ा ज् ा वेळी बापूंच् ा ल क्षा त ाला ् चि े नाही," ा ाराने नराधमाला जिवंत ठेवून चि ् जवचि ा ने चि पा जह ले पा जहि े , असा सख त म होता. दारू नात् जन् आले की पर र सरातील गुंड जग री, सावकारी आ ज् मु ि ोरी पेटून उठलेल् ा बापूंनी हातात कुऱ हा ड घेतली आ ज् रंगा जप् ाऱ् ा व ्क्ती ला बापूंच् ा टोळीत थारा नव ह ता, को ् ी पू ् ्ण प ् े शमली आहे, त् ा वेळी त् ां नी एक अभूतपू व्ण जन् ्ण ् जश ंदे चि ा का ् म चि ा बंदोब ् त केला. हा बापूंच् ा आ ् ु ष् ा तील ा् लेला आढळल् ा स त् ा ला मारून टोळीतून दारू प् ् ताही प शबलजस टी ट न करता, को ् त् ा ही घेतला. को ् टं प जह ला खून होता. ् ा घटनेनंतर रंगाच् ा भावाने र क्ताचि ा हाकलले ि ा ् चि े . बापूंच् ा जन् मां चि े उ ल्लं घन खुद्द त् ां च् ा श तवी -अटी न ठेवता, बापूंनी देशाच् ा का ् द् ा वर आ ज् ळा लावून बापूंना संपवण् ाचि ी शपथ घेतली. ही खबर जट मुलाने केले, तेव हा बापूंनी आपल् ा पोटच् ा मुलालाही सं जव धानावर जव्वा स ठेवून ् व तःला पो जल सांच् ा ् वा धीन जम ळता चि बापूंनी गा र ील न राहता साथीदारांसह रंगाच् ा बेदम मारहा ् करून ली. "बापू रू चि ा म जशक्षा जद जब जन् केले. ज् ा वादळाने पं चि वीस व ष षे प्र शासनाला ह लकाव ् ी भावाला आ ज् नंतर त् ा च् ा मामालाही ् मसदनी धाडले. ां साठी सारखा," हा संदेश त् ां नी ला. सगळ् जद जद ली होती, ते वादळ शांतप ् े का ् द् ा समोर नतम ् त क अन् ा् ा चि ा प्र जत कार म ह् ू न सुरू झालेला हा प्र वास आता ज् ा काळात पोलीस आ ज् का ् देशीर प्र जक्र् ा झाले. न् ा् ाल ् ातील खटल् ा त बापूंनी आपले गुन हे ् व तः एका का ् म ् व रू पी संघ षा्ण त बदलला होता. सामान ् मा ् सासाठी दु मवी ळ जक ं वा त्र ा सदा ् क होती, त् ा कबूल केले होते. न् ा् ाल ् ाने त् ां ना ि न म ठेपे चि ी जशक्षा जह ल् ा घटनेनंतर बापूंना ा ् ीव झाली की आता प ि काळात बापू जब रू वाटेगावकर हे लोकां चि े 'न् ा् ाधीश' हसतमुखाने कारली. जशक्षा ् वी सुनावली. बापूंनी ही पू व्ण वत आ ् ु ष ् ि ग ् े शक ् नाही. त् ां नी आपल् ा घरावर, बनले. लग् ा त ह ं डा जद ला नाही जक ं वा मानपान झाला नाही तु रुं गात असतानाही बापूं चि ा दरारा आ ज् त् ांचि ा आदर ज् वै ्जक्त क सुखावर का ् म चि े तुळशीपत्र संसारावर आ म ह् ू न सासर चि ी मंडळी मुली चि ी छेडछाड करा ् चि ी, मारहा ् का ् म रा जह ला. ठेवले. बापूंनी ् व तः चि ा एक लढाऊ मा ग्ण जन वडला: " ि ो करा ् चि ी. अशा वेळी मुली चि े आई-बाप पो जल सांकडे न जशक्षा भोगून बाहेर आल् ा नंतर बापूं चि े आ ् ु ष ् गर र बांना त्र ा स देईल त् ा ला संपवा ् चि े , आ ज् ज् ा ला ि ाता बापूंकडे धाव घ् ा्चि े . बापू रा त्र ी च् ा वेळी सासरच् ा पू ् ्ण प ् े बदलले. बापूंनी अध् ा त माचि ा मा ग्ण ् वी कारला को ् ी नाही त् ाचि ा आधार आप ् व हा्चि े ." ् ा जवचि ारातून ा दारात ि ाऊन उभे राहा ् चि े आ ज् केवळ लोकांच् होता. तु रुं गातून सुटल् ा वर त् ां नी आपले उ व्ण र र त आ ् ु ष ् बापूंनी तब ब ल २५ व ष षे भू जम गत आ ज् रारी राहून आ ् ु ष ् र चि सांगा ् चि े , "पोरीला स देऊ नका, न हा् तर गाठ एवढे त्र ा समा ि प्र बोधनासाठी वाहून घेण् ाचि े ठरवले. ते गावोगावी घालवले. पो जल सां चि ी र ौ ि , सीआ ् डी आ ज् ् थाजन क प्र माझ् ा शी आहे." एका रा त्र ी त छेडछाड बंद व हा्चि ी आ ज् ि ाऊन प्र व चि ने आ ज् की त्ण ने करू लागले. बापू ि े व हा