ग

IN पुणे आण ण पुण्याच्या गणेशोत्सव या ची नेहमीच च च चा होत या न या प या ह या यल या म म ळते. य या वर्षी 'डीजेमुक्त गणेशोत्सव' य या मुळे पुण्याच्या गणेशोत्सव या ची पुन् या एकद या नव्याने च च चा सुरू झ या ली आहे. म या त्र, ह या पुण्याच या गणेशोत्सव आण ण त् याचे स्वरू प पू वषी कसे होते? य या बदललेल्या स्वरू प या च्याच अनु र् ं ग या ने गणेशोत्सव अभ्यासक आनंद सर या फ यांनी 'टॉप न् ू ज इन मर या ठी'शी स या धलेल या ह या मव शे र् संव या द! आनंद सर या फ ग ्ा्वनद त होते, ं तर पेठांमध् े स ता रले आ नण पुढे ि नव म णेशोत्सवाच् ा १३५ वर ा ां पैकी शहराच् ा उप ि गरांचा का ्स झाला. गणेशोत्सवा ि े नव ६० वर ा ांचा मी ्स ाक् ी दार आहे. काळा ि ुरूप प्र त् े क गो टिी त बदल स वी कारले आहेत. त् ा चबरोबर अभ् ा्स ाच् ा नि नम त् ाि े गणेशोत्सवाची जी ्स ुरु वात झाली, प्र नत ष् ा प ि ा खड् े खणू ि मंडप त ् ार करण् ा पा ्स ू ि ते ा गंगोत् ी चा ्स ुद् ा मी अभ् ा्स केला. झाली, त् र ॅ न रिकेश ि चा वापर, खड् े नव र नह त मंडपांची जाणकारांकडू ि , मान ् वरांकडू ि आ नण ऐ नत हा न्स क ्स ं कल पि ा आ नण आता तर खाली वाहतूक ्स ुरू पुस त कांमधू ि . त् ा मुळे १३५ वर ा ां मध् े ् ा उत्सवाच् ा अ ्स ता ि ा वर कमा ि ी मंडप उभारण् ा ची ्स ं कल पि ा ्स व ्व क् ेत् ां मध् े जे जे काही बदल झाले, त् ां चा एका ह णजे कुठेही ागर र कां ि ा त् ा्स होऊ आली आहे. म ि का ््व क त्ा्व च् ा दृ न टिको ि ातू ि माझा चांगल् ा प्र कारे े , अ ्स े उप ् ु क् बदल ा उत्सवा ि े स वी कारले ि् ् अभ् ा्स झालेला आहे. आहेत. वा पू ् वी आणि स्वातंत्र् वा नंतर स्वातंत्र् ्स ध र्वा होत अ ्स लेली 'डीजे मुक्त' हो िवा र वा ग ि ेशोत्स ् ग ि ेशोत्स ् वा ची च चवा चा वा तंत् ् पू व ्व काळात हा उत्सव स 'डीजे'चा जो अ नत रेकी वापर होतो ् आ नण म ह णजे स वा तंत् ् ा ची एक चळवळ ा मुळे ीका होते ् . तर ुरु वातीला लोकांप ्ां त त् ि ्स होती. लोकां ि ा एक त् आणण् ा चे आवाज पोहोचवण् ा्स ाठी का ् वापरले जात होते? नि नमत् , म ह णजेच देव, देश आ नण ध ि गरी वे र ातील मेळे लोकांप ्ां त पोहोचण् ा्स ाठी ध म्व ् ा एका ध् े् ाखाली लोकां ि ा घुंगरांच् ा काठ् ा वापरत अ ्स त. ज ्स े तं त् ज् ाि ात एक त् आणण् ा्स ाठी तत का ली ि बदल होत गेले, त ्स े त् ा चे प्र नतनब ं ब उत्सवात ्स माज ्स ु धारकां ि ी,ज् ा त भाऊ ्स ाहेब रंगारी, पडणे स वा भा नव क होते. ७० च् ा दशकात देखावे ् िळक,खाजगीवाले, गो ि वडेकर लोकमान न लोकांप ्ां त पोहोचवण् ा्स ाठी मांडवात ब ्स ू ि आ नण ् ां ्स ारख् ा मंडळीं ि ी गणेशोत्सवाला तोंडापुढे हाताची ओं जळ करू ि आम ही लोकां ि ा व् ा पक स व रूप नद ले. स वा तंत् ् ा पू व वी ही एक देखावे ्स मजावू ि ्स ां नग तले आहेत. तेव हा स वा तंत् ् ा ची चळवळ होती. तर स वा तंत् ् नड ओचा जमा ि ा होता, ध व निक् े पक व ह ते. रे ि नम ळाल् ाि ं तर हीच ज ि शक् ी आपल् ा ला ि ं तर ध व निक् े पक आले, तं त् ज् ाि बदलले. व राज् ा च् ा का ्स ा ्स ाठी वापरता े ऊ स नव ् नम रवणुकांमध् े ध व निक् े पकांची गरज भा ्स ू शकते, अ ्स ा चार कें न रित े तृत वाि े केला नव नव ि लागली. आ नण ं तर अ ि ेक ज ि आंदोल ि ां ्स ाठी त् ा चा ि लोकांप ्ां त पोहोचण् ा्स ाठी अ ्स णारा कल माध ् मातू ि ि ृ त ् , ्स ं गीत, ि ाट्य, अ नभि् आ नण पूजा ्स ा नह त् ा ची दुका ि े आहेत, त् ां चा व ् वहार उप ् ोग झाला. चारात घेता ध व निक् े पण ं त् णेत बदल होत गेला. नव ् वाद ि ् ा ्स व ्व कलां ि ा वाव नम ळत गेला. त् ा तू ि च प्र ा मुख् ाि े आतार मंडळी करतात. ् ा गो टिी गणेशोत्सवाच् ा उ न दि टिां मध् े नक ंवा त् ा च् ा कोणत् ा ही उत्सवात तत का ली ि ज ि माण ्स ांचे प्र नब पुढे पं नड त भीम ्स े ि जोशी, उस ता द स सम ल् ा आपण बारकाई ि े लक् ा त घेतल् ा पा नह जेत की, ्स ाध् ा मध् े ् ा कालखंडात जे जे बदल झाले, त् ां चा नतनब ंब प्र क ि होत अ ्स ते. त् ा त् ा काळातील ि ् ां ्स ारख् ा महा ि कलाकारां ि ी गणरा ् ाच् ा खा ् ा उत्सवाची ्स े वा आ नण त् ा चे अर ्व कारण क ्स े नव चार उ न दि टिा पा ्स ू ि च करावा लागेल. स वा तंत् ् ा पू व वी मा िन्स कता, तं त् ज् ाि आ नण अर ्व कारण ांचे प्र ् चरणी आपली े वा रु जू केली आ नण आपल् ा ्स एकमेकांच् ा हातात हात घालू ि चालते. पूजे ्स ाठी 'स वा तंत् ् ा ची चळवळ' हे ा उत्सवाचे उ न दि टि होते. ् नतनब ंब ध वि ी ् ं त् णेवर पडणे स वा भा नव क आहे. परंतु कलाकारकी दवी चा श् ी गणेशा ् ा गणेशोत्सवातू ि लागणारी नव ड् ा ची पा ि े नव कण् ा चा व ् व ्स ा ् वा तंत् ् ाि ं तर ही 'स व राज् ा ची चळवळ' झाली. स ही ध वि ी ् ं त् णा जेव हा अ नत रेकी होऊ ि लोकां ि ा त् केला. त् ा मुळे 'कलाकारांचे व् ा्स पीठ' हे ्स माज करतो. गणपतीच् ा पूजे ्स ाठी तांबोळी ा्स दा ् क ठरू लागली, तेव हा ती च च चेचा नवर् गणेशोत्सवाचे दु ्स रे मोठे वै नश ष्ट्य होते. लागणारी पाच र ळे नव कणारी मंडळी बागवा ि अगदी ्स ं ् ु क् महारा टि ट्र लढा, रजाकार आंदोल ि ब ि ली. ् ावर अ ि ेक का ््व क त्ा ां ि ी व मंडळां ि ी बदल ्स माजाची आहेत. ्स जाव ि ीचे अ ्स े ल, 'एक गाव एक पा ि वठा' मोहीम अ ्स े ल नत्स रे वै नश ष्ट्य म ह णजे ा चे प्र ् त ि केले. करण् ्स व ्व ्स ा नह त ् बोहरी आळीमध् े नक ंवा जी जी ज ि आंदोल ि े झाली, त् ा प्र त् े क वेळी प्र ्स माजोप ् ोगी अर ्व कारण. ् ा क क्फ श ध वि ी ् ं त् णेत बदल करण् ा्स ाठी नम ळते. नशनक् त का ््व क त्ा ां चे पाठबळ देण् ा चे काम ् ा ् ा गणेशोत्सवाच् ा नि नम त् ाि े का ् करता ् े ईल, ् ा ्स ाठी आम ही आमच् ा उत्सवा ि े केले आहे. ्स माजात जी एकतेची हे ्स व ्व जण आपापले व ् व ्स ा ् मंडळामार्फत एक ि वी ि मा ग्व शोधला. मांडवाजवळ ग ि ेशोत्स ् वा चं बदललेलं उ ण दिष्ट भाव ि ा नि मा्व ण होते. उत्सव ्स ांभाळता ि ा नव शे र तः दूरवर आवाज जाण् ा्स ाठी दो ि मोठे क क्फ श स पी कर ्स ुरु वातीच् ा पू वा्वधा्व त स वा तंत् ् चळवळीच् ा म हि ल् ाि ंतर ख च्व आला, मंडप र्स रात पा नह ले तर प्र मंडई पर लावण् ा पेक् ा , 'चॅ ि ेल म् ु नझ क' प द् ती ि े मांडवाच् ा जागृती ्स ाठी आ नण लोकांप ्ां त प्र बोध ि ाचा आला, मंडळे आली, व ग्व णी त् े काच् ा दुका ि ात गणपतीचे ही बाजूं ि ा ७-८ छो ि े छो ि े स पी कर लावणे. ा दोन ् ्स ं देश पोहोचवण् ा्स ाठी त् ा काळात मेळे ्स ादर जमा करणे आले, निधीचा छा ् ा नचत् अ ्स ते आ नण ् ं त् णेमुळे ्स ं पू ण्व पर र्स रात रे नड ओ ्स ारखा ्स ुश् ा व ् ्स केले जा ् चे. हे मेळे क ्स े ादर व हा् चे? तर त् ा नव नि ् ोग आ नण त् ा चा नह शोब दुका ि उघडता ि ा गणेशपूज ि आवाज पोहोचू लागला. ् ाचा प्र ् ोग आम ही स व तः काळात ध व निक् े पक ् ं त् णा वगैरे काही ि व ह ते. देणे आले, करमणुकीचे केले जाते. हा एकात म भाव आमच् ा मंडळात केला आ नण ं पू ण्व पुण् ा त ्स परंतु लोकांप ्ां त आवाज पोहोचवण् ा्स ाठी आ नण ््व क्र म आ नण १० नद व ्स ांची प्र का अप्रत ्क् पणे ् ा उत्सवाचे एक ्स ु धारणा व हा वी म ह णू ि निंबाळकर तालीम चौकात रू पकांच् ा माध ् मातू ि प्र बोध ि ाचा व स वा तंत् ् ा चा नत ष् ा प ि ा आली. एकाचा मोठे र लीत आहे. झोपडीपा ्स ू ि पोली ्स आ नण प ् ा्व वरण प्रे मीं ्स मोर त् ा चे त ्नक् क प्र ा ्स ं देश देण् ा्स ाठी मेळ् ां ची एक चळवळ च्व हे दु ्स ऱ् ा चे उत प न्न मा ि ले ख महालाप ्ां त ्स व ्व त् उत्सव दाखवले. त् ांि ी ् ा बदलाची ि ों द घेऊ ि 'हे उ त् म ्स ुरू झाली. ् ा मेळ् ां च् ा माध ् मातू ि अ ि े क जाते. त् ा मुळे गणेशोत्सवाच् ा नि नम त् ाि े ्स माजात ्स ाजरा होतो. नश वकाळातील दाखले अ ्स ोत, आहे' अ ्स ा शेरा नद ला आ नण ्स वा ां ि ी हे स वी कारावे कलाकारां ि ी वक्तृत व , अ नभि् , ि ृ त ् आ नण ि ाट्य जे ्स माजोप ् ोगी अर ्व कारण त ् ार झाले, त् ा चा राजेशाही नक ं वा पेशवाई काळातील उत्सव अ ्स ोत, अ ्स े ्स ां नग तले. अशा वेगवेगळ् ा माध ् मांतू ि ज िनह ताला प्र ा धान ् एकात म भाव अ नत श ् उप ् ु क् ठरला. ्स ं स रा निकांचे उत्सव अ ्स ोत आ नण ि ं तर वाड् ा - ा शुक्रवार पेठ, मंडईजवळील आमच् नद ् ्स व ले. ा ्व मेळ् ां चे वै नश ष्ट्य म ह णजे, प नह ल् ा च गणेशोत्सवातू ि होणारं अर ्व कारण वस त्ां वर ं वा झोपडपट् ां प ्ां त... अगदी पुण् ा त नक गणेशोत्सव मंडळात 'चॅ ि ेल म् ु नझ क स िी म' न्स नद वशी गणपतीच् ा प्र ा णप्र नत ष् े च् ा वेळी ्स व ्व मेळे आपल् ा कडे जू ि मध् े पेरणी झाल् ाि ं तर वेश् ा वस ती तही हा उत्सव ्स ाजरा होतो. प्र त् े क रु आजतागा ् त ्स ुरू आहे आ नण तीच ्स व ्व र ा उप ् ु क् क ्स बा गणपतीला आपली हजेरी लावण् ा्स ाठी ् े त क तृ र ी व ् वस रा शेतीमध् े बं नद स त होते आ नण धान ् ग णा ल ् ात आ नण शाळेत हा उत्सव ्स ाजरा होतो. ठरेल अ ्स ा आमचा ठाम दावा आहे. जशी नचि ी अ ्स त आ नण त् ाि ं तर आपापल् ा पर र्स रातू ि ् ा खळ् ा त आल् ाि ंतरच पुन हा अर ्व व ् वस रे ला चाल ि ा ् ा गणेशोत्सवाचे म म्व का ् , ् ाचा नव चार केला रि ाक् ां वर बंदी आली, ठरा नव क क् मतेपेक् ा मेळ् ां मार्फत ज ि जागृती केली जा ् ची. नम ळते. ् ा मधल् ा काळात जेव हा अर ्व व ् वस रा तर 'मंगलमू तवी मोर ् ा' ् ा एका ज ् घो र ाखाली मोठ् ा ाक् ां वर आ नण आ ् ातीवर बंदी आली, रि शेतीत बं नद स त झालेली अ ्स ते, तेव हा ला चाल ि ा नत ् ा ्स व ्व ज ि माण ्स ाला ऊ जा्व नम ळत अ ्स ते. अगदी ् ा मेळ् ां द् ा रे ज ि जागृती करा ् ची अ ्स े ल, तर त् ा मुळे आपली नद वाळी जशी ्स ु ्स ह्य झाली, त ्स ा देण् ा चे काम गणेशोत्सव करतो. ् ाद् ा रे जात- अंधशाळेत गेलो तर नतर े रोज ्स काळ- ्स ं ध् ा काळ लोकांप ्ां त आवाज पोहोचणे आवश ् क होते. ु ्स ह्य होऊ शकतो. रकार ि े गणेशोत्सवही ्स ्स पात, ध प्र ां ् ्स वा म्व आ नण त ा ां च् ा पलीकडे जाऊ ि आरती होते. ज् ांि ा गणपतीचा आकार, उकार त् ा मुळे ध ि गरी वे र ात, हातात घुंगरांच् ा काठ् ा व् ा व ्स ा न् कांच् ा छुप् ा दबावाला बळी ि पडता ि ेकां ि ा रोजगार नम ळतो व अर ्व व ् वस रे ला गती अ नक ं वा रंग क ्स ा आहे हे ठाऊक ि ाही, नतर ेही घेऊ ि हे मेळे नवनव ध गीते गा ् चे. ् ा गीतांमधू ि ठामपणे हे बदल स वी कारले, तर नि सशच तपणे नम ळते. ही बाब नव चारात घेतली जातेच पण गणपतीची पूजा केली जाते. 'ज ि माण ्स ाला ऊ जा्व इंग्रजां ि ा ्स मजणार ि ाही अशा भा र े त, रू पकात म क ज िनह ताचे नि ण्व् होऊ शकतात. अप्रत ्क् रीत् ा ् ाद् ा रे ्स ामा नज क ्स मर ्स ता ्स ाधली देणे' हा भाव नि सशच तपणे नव चारात घेतला पा नह जे. काव् ा तू ि ्स ं देश लोकांप ्ां त पोहोचवला जा ् चा. जाते. ग ि ेशोत्स ् वा त क वा ळ वा नुरूप झ वा लेले बदल ् ा मेळ् ां च् ा माध ् मातू ि गणेशोत्सवाचा दु ्स रा दृ ् ा गणेशोत्सवात बदलही झाले म ह णजे अगदी न टिको ि नक ंवा र ा ् दा लक् ा त घेतला, तर ् ा उत्सवातू ि जे ्स ाध ् होते आ नण त् ा त का ् शब् ां कन : आपण मांडवांचा नव चार केला, तर पू व वी हातात पहार गणेशोत्सव ही जशी का ््व क त्ा ां ची का ््व शाळा बदल झाले, ् ाचाही आपण आढावा घेणार घेऊ ि खड् े खणू ि , लाकडी खांब व वा ्स े ठोकू ि आहे, त ्स े च ते कलाकारांचे एक मोठे व् ा्स पीठही आहोत. अगदी न िळक पुतळ् ा पा ्स ू ि ्स ुरु वात संकेत देशपांडे व वी हे मंडप गल् ी बोळांपुरते मंडप उभे केले जात. पू मा ि ले जाते. त् ा चे कारण का ् ? तर ् ा मेळ् ां च् ा केली, तर न िळक पुतळ् ा च् ा उजव् ा बाजूला जी