उधळलेल्या भाषण मागची गोष्ट

उधळलेल्या भ या षण या म या गची गोष्ट मी आजवर सुमारे पन् ा स साहित्य संमेलनांना उपस्थित राहिलो आ ि े. त ्य ा पैकी पंधरा संमेलनांत माझा प्र त्यक्ष स ि भाग ि ोता. त ्य ा मुळे अनेक संमेलनांमधील पडद् ा मागच ्य ा आ ह ि व ्या सपीठावरील घटनांचा मला जवळून सा क्ष ी दार ोता आले. ि १९७६ साली पु. भा. भावे ्य ांच ्या अध्यक्षतेखाली झालेलं साहित्य संमेलन हव शेष गाजलं. मात्र ते गाजण ्य ा मागे साहि सत्य क कार ि ांपे क्ष ा संमेलनात झालेला गोंधळ आ ह ि उधळले गेलेले भाष ि ि े प्र मुख कार ि ठरले. पु. भा. भावे संमेलनाध्यक्ष झाल ्य ा पासूनच का ि ी मंडळी नाराज ोती. भावे हिंदुत वहन ष्ठ ि चारांचे ोते, े त ्या मागचे एक कार ि ोते. ते भरघोस मतांनी वडून आले असले, तरी हव ि ि ि हन ते न थि ुराम गोडसेच ्य ा बाजूचे आ ि ेत, अशा ् व रू पाच ्य ा च चा चा आ ह ि अफवा त ्या काळात पसरवल ्य ा गेल ्य ा . त ्य ा मुळे संमेलनाच ्य ा आधीपासूनच भावेंच ्या हव रोधात वातावर ि तापवले गेले ि ोते. प्र त्यक्ष संमेलनात ि ी मोठ् ा प्र मा ि ावर द शचा ने झाली. हन मात्र माझ ्य ा दृष् ी ने ा संमेलनाकडे केवळ वैचार र क रोधाच ्या ्य हव हक ं वा हन द शचा नांच ्या दृ हष् कोनातून पा िि े ्य ोग्य ठर ि ार ना ि ी. ्य ा संमेलनामागे साहित्य हव श वा तील हवहव ध गटांचे पर ् प र हव रोधी संघ षचाि ी ि ोते. न. म. जोशी ा संमेलनाचे गताध्यक्ष ग. ल. ठोकळ ोते. ्य ् वा ि ज ्ये ष्ठ साहि सत्य क त ्य ां चे प्र काशक रा. ज. देशमुख ्य ांच ्य ा शी मतभेद ि ोते. व हश क्ष ि त ज ज्ञ त ्य ा चप्रमा ि े पु. भा. भावे आ ह ि ग. वा. बे ि े रे ्य ांच ्य ा त ि ी वाद ि ोते. त ्य ा मुळे संमेलनाच ्य ा वातावर ि ात अनेक प्र कारचे अंत गचा त संघ षचा एकवटले ि ोते. व ्य ा सपीठावर असलेल ्य ा व्यक्तींच ्य ा हव रोधातील का ि ी मंडळी हन द शचा नांमध ्ये स ि भागी झाली ोती आ ह ि ती समोर बसली ोती. त ्य ा तून वातावर ि अ हध कच तापले. अखेर पु. ि ि भा. भावे ांचे भाष ि उधळण ्य ा त आले. ्य परंतु ्य ा संपू िचा घटनेचा आ ि खी एक म ि त् वा चा पैलू आ ि े. भावेंचे भाष ि जरी त ्य ा वेळी उधळले गेले, तरी त ्य ा च रा त्री त ्य ा च व ्या सपीठावर झालेल ्य ा भावे ्य ांच ्या भाष ि ाचे लोकांनी ् वा गत केले. ि ी घटना अत ्यं त म ि त् वा ची ि ोती. मात्र हत ची व तचा मानप त्र ां नी अपे हक्ष त दखल घेतली ना ि ी. ्य ा घटनेची व ्य ा पक बातमी ि ी प्र हस द्ध झाली ना ि ी. त ्य ा मुळे पु. भा. भावे आ ह ि संमेलनाचे आ ्य ोजक असलेल ्य ा पु ि े नगर वाचनाल ्य ाच ्या का ्य चा क त्या ां वर अन ्य ा्य झाला, असे मला वाटते. ्य ा सगळ ्य ा गदारोळात ि ी संमेलनातील इतर का ्य चा क्र म मात्र सुरळीत पार पडले. त ्य ा पैकी एक म ि त् वा चा का ्य चा क्र म म िि जे ध भारती ्य भाषांतील साहि सत्य कांना आमं हत्र त हवहव करून आ ्य ो हज त केलेला बहुभा हष क पर र संवाद. मराठी साहित ्य ा च ्या व ्य ा सपीठावर अशा प्र कारचा प्र ि ि ्य ोग त ्य ा काळात प्र थि मच झाला ोता. ा पर र संवाद अत ्यं त सुंदर पद्धतीने पार पडला. त ्य ा मुळे संमेलनातील वादाच ्य ा पलीकडे जाऊन साहि सत्य क संवादाची एक नवी हद शा ्य ा संमेलनाने दाखवून हद ली. १९७६ सालचे पु. भा. भावे ्य ांच ्या अध्यक्षतेखालील ि े संमेलन त ्या मुळे अनेक अ थिा ां नी ल क्ष ा त राहिले. एका बाजूला हन द शचा ने, गदारोळ आ ह ि उधळलेले भाष ि ि ोते; तर दुसऱ ्य ा बाजूला बहुभा हष क पर र संवादासारखे म ि त् वा चे आ ह ि हव धा ्य क साहि सत्य क उपक्रम ि ी ि ोते. त ्या वेळी मी म ि ाराष्ट्र साहित्य पर र षदेच ्य ा म ि ामंडळावर ि ोतो आ ह ि म ि ामंडळाचा कोषाध्यक्ष म िि ून ि ी काम पा ि त ि ोतो. त ्या मुळे व ्या सपीठावरून ्य ा संपू िचा घडामोडी जवळून पा ि ता आल ्य ा . ि े संमेलन इतक ्य ा जवळून पा ि ता आले, ्य ाचा मला आज ि ी संतोष आ ि े . मात्र ते ज ्य ा कार ि ाने गाजले, त ्य ा ची खंत ि ी आ ि े. कार ि साहित्य संमेलन अशा प्र कारे गाजा ्य ला नको ि ोते, असे मला मनापासून वाटते. (संकलन - डॉ. वैशाली मोहिते )