त् रिशुंड

१४ पुणे, मंगळवार, ४ ते १० ऑगस्ट २०२६ वर्षातून एकद ् च तळघर उघडण ् रे त् रिशुंड मंदिर मंदिर पु ण्यातील पेशवेक या लीन त् रिशुंड गणपतीचे मं त् िर इतर मं त् िर या ंपेक् या वेगळे आहे. मं त् िर या ची ब या ंधणी, स् या पत ् कल या , मू त ती इत्या ि ी गोष् ी इतर मं त् िर या ंपेक् या वेगळ्या आहेतच, त्यापेक् या ही वेगळे आहे ते ् या मं त् िर या चे तळघर. क या रण ् या मं त् िर या चे तळघर वर या षातून केवळ एक िया च म ह णजेच गुरुपौ त्णषा मेच्या त् िवशी उघडले ज या ते. पुण्याच्या पू वषा भ या ग या त न या गझरी झऱ्याच्या क या ठ या वर असण या ऱ्या सोमव या र पेठ व मंगळव या र पेठेच्या क या ही भ या ग या त ३५०-४०० वर या ांपू वती मोठे स म श या न होते. शह या जीर या ज या ंनी इ. स. १६३० मध् े ् या पेठेच या त् व क या स करून त् त चे सोमव या र पेठ हे न या मकरण केले. ् या पर र सर या त स म श या न होते आ त्ण त् त् े गोस या वी सम या ज या तील अनेक या ंच्या सम या ध्या होत्या. स म श या न या मुळे ् े ् ील मं त् िर या ंमध् े भ यात्व क या ंची ग िती नस या् ची. तसेच क या ही त् रिशुंड गणेश मं त् िर या ब या बतही झ या ले अस या वे. हे मं त् िर कठीण प यारया ण या त ब या ंधलेले असून गणेश या ची मू त ती ि ेखील अ त्त श ् वेगळी आहे. इं ि ूरजवळ असलेल्या ध या मपूर ् े ् ील महंत गोस या वी भीम त्ग रीजी ् या ंनी २६ ऑगस्ट १७५४ मध् े ् या मं त् िर या चे ब या ंधक या म सुरू केले. ् या मं त् िर या तील ग भषा गृह या च्या चौक ्ट ीवर ि ोन संस क कृत व एक फ या रशी त् श ल या लेख आहेत. फ या रशी त् श ल या लेख या त हे स् या न गुरु ि ेव ि त् या चे असल्याचे नमू ि केलेले आहे. ् या त् श ल या लेख या मध् े मं त् िर या च्या ब या ंधक या म या ची त या रीख २४ ऑगस्ट १७५४ ही त् िली आहे. हे त् श ल या लेख आजही सुस पष् असून सहज सम मृ द् ी जा र् व व या चत या ् े त या त. हे मं त् िर पुरु र भर उंचीच्या ि गडी जोत्यावर पू वयाषात्भ मुख उभे आहेत. र या जस् या नी, म या ळव या व ियात्क् ण या त ् प्र त त न नर् ी व या स तू शैलीच या सं त्म श्र व या पर करण्यात आलेल या आहे. मं त् िर या च्या प्र वेशद् या र या च्या ि ोन ही ब या जूस द् या रप या ल आहेत. प्र वेशद् या र या च्या कोरीव चौक ्ट ीवर ध या र िया र कम या न असून अग ि ी वरच्या ब या जूस शे र श या् ी त् व ष णू ची प्र त् त म या आहे. ्क् , त् क न्नर, लक् मी मं रि , मोर, पोप ्ट , भैरव, मंगलकलश, ि श या वत या र, गज या न त लक् मी अशी अनेक म या ंगल ् िशषा वण या री त् चरिे प्र वेशद् या र या च्या त् भ ंतीवर कोरलेली आहेत. ि ेश या तील तत कया लीन र या जकी ् पर र स स् तीचे त् चरि ण एक या त् श ल पया तून स या क या रले आहे. इंग्रज या ंनी प् या सीच्या ् ुद् या नंतर १७५७ मध् े बंग या ल व आस या मवर सत् या प्र स् यात्प त केली. ् या ची ि खल मोठ्या खुबीने त् श ल प क या र या ने घेतलेली त् िसते. एक या इंग्रज त् श प या ई बंग या ल व आस या मचे प्र तीक असलेल्या गेंड्याल या स या खळ ि ंड या ने ब या ंधत या न या त् िसत आहे. लवकरच इंग्रज त् ह ं ि ुस् या न या त आपले प या् रोवण या र ् या ची अप्रत ्क् भ त्व ष ् व या णी व इश या र या ् या त् श ल पया तून स पष् होतो. ग भषा गृह या च्या प्र वेशद् या र या वर उजव्या सोंडेची गणेशमू त ती असून त्याच्याख या ली गणेश चक्र आहे. ् या मं त् िर या ची व या स तु जशी वै त्श ष्ट्यपू णषा आहे तशीच मू त ती ि ेखील आहे. ग भषा गृह या तील गणेश मू त तील या एक मुख, तीन सोंड या , सह या ह या त असून क या ळ्या प यारया ण या तील ही मू त ती मोर या वर आरूढ आहे. म ह णूनच ् या गणेश या ल या त् रिशुंड म ् ुरेश व र असे म ह णत या त. भीम त्ग रीजी गोस या वी हे त् यां च्या त् श ष् यां सह ध्यान व ज् या नस या धनेल या ् या तळघर या त बस या् चे, अस या अं िया ज व तषा वल या ज या तो. त्यामुळे ् या च तळघर या त त् यां ची सम या धी आहे. वर गणेश या च्या मू त तील या अ त्भर ेक केल्यानंतर त्याचे प या णी ् े ्ट ख या ली सम या धीवर पडते. जवळच असलेल या झर या आ त्ण त् वत्ह री ् या मुळे ् या तळघर या त च या र फु ्टया ंप ्ां त प या णी भरते. ् या प या ण्याच या नेमक या उगम स्त ो त स या ंगत या ् े त न या ही. म यारि इ ् े गु रू ूंची सम या धी असल्यामुळे केवळ गुरुपौ त्णषा मेल या च तळघर उघडण्याची परंपर या सुरू झ या ली. ि रव रती गुरुपौ त्णषा मेल या तळघर स व च्छ करून भ यात्व क या ंस या ठी खुले करण्यात ् े ते. भ यात्व क या ंच्या ि ोन ते तीन त् क लोमी ्ट र ल या ंब प ्ां त र या ंग या तळघर या च्या िशषा न या स या ठी ल या गत या त. पर ि ेश या तूनही अनेक भ यात्व क मं त् िर या त िशषा न या स या ठी ् े त या त. म यारि त् क तीही व ही आ ् पी भ यात्व क ि ेखील आले तरीही मं त् िर या चे तळघर म यारि केवळ गुरु पौ त्णषा मेल या च उघड या् चे ही परंपर या आजही अब यात्ध त आहे. त् व श व स त मंडळ या च्या वतीने ि रव रती भ यात्व क या ंन या तळघर या चे उ त् मरीत्या िशषा न घेत या ् या वे ् या स या ठी प्र ् त न केले ज या त या त. तळघर या तील प या् ऱ्या उंच असून प या णी असल्याने त् ठ क त्ठ क या णी क या्षा क तधे म यागषािशषा न या स या ठी आ त्ण म ि तीस या ठी उभे असत या त. र या ंगेत उभ या असलेल या शेव ्ट च्या व ्क्ती ल या िशषा न त् म ळेप ्ां त तळघर उघडे ठेवले ज या ते. अग ि ी ि ुसऱ्या त् िवशी पह या्ट ेप ्ां त ही तळघर उघडे असते. त् रिशुंड म ् ुरेश व र गणेश मंडळ या च्या म या ध ् म या तून ि रव रती गणेशोत स व, गणेश जन म व इतर उत स व प या रंप या र र क प द् तीने स या जरे केले ज या त या त. - व व श वा स सोनवणे, अध ्क्