तुकाराम मुंढेंच् ा जीवनप्र वासाचा वस् ु निष्ठ वेध...

६ प सु णे, मंगळवार, २१ ते २७ ज सु लै २०२६ IN प्रश्न: मला कुतूहल आहे, उत्सुकता आहे. पह ह लाच प्र मी माझं क त्द व्य करतो ्य , त ्य ा त पुस त क णलणह ण ्या सारखं कर्तव्यकठोर सनदी अधिकारी श्न अ ् ा की, हे त सु काराम म सु ं ढेंच् ा आ ्सु ष् ा त अशा का ्य आहे?" म हि जे प्र णसद्धी ची हा ि नसलेला हा मा ि ू स पद्धती ्न े रणं, प सु स त काच् ा माध ् मातू ्न ं वा आहे. प हश हक ि मी त ्य ां ना प त् कार म हि ू न नागपूरपासून ओळखत त् ्या मुळे आमचे एक े गळे संबंध होते. मी त ्य ां ना ां च् ा वरच् ा जीव ्न चर र त् ा च् ा माध ् मातू ्न ... हा असल ि समजा हव चार ्न े मका, ही कल प्न ा ्न े मकी कधी आली, ि ू न सां णग तलं की, "हे पुस त क तुमच ्य ा ि ै ्यण तिक तुकाराम मुंढेंच् ा कशी आली? आ हण त सु काराम म सु ंढेच का? कौतुकासाठी नाही, तर बीडच ्य ा एका छोट् ा गा ि ातून शफी पठाण: मी मुळचा नागपूरचा आहे. आणि ्य े ऊन एक मुलगा णस स टी मशी लढू शकतो, हा आ रश्द नागपुरात माझी जी काही माध्यम क् े त् ा तली कारकीर्द आजच ्य ा तरु ि ांना णम ळण ्य ा साठी हे पुस त क गरजेचं आहे." जीवनप्र वासाचा घडली, ती पू ि्द प ि े नागपुरात घडली. पाच ै णन कांमध ्ये मी र त ्याि र त ्य ां नी र ोडा ण िचार केला आणि पर ि ानगी णर ली. नागपुरात असताना ण ि ण िध काम केलं. महाराष्ट् ा तल ्या त ्य ा लेखना र रम ्या न त ्य ां ची एकच अट होती, ती म हि जे— र ै णन कात प त् कार म हि ून काम करत असताना, प णह ल ्यांर ा "पुस त कात एकही शब र खोटा णक ं ि ा अ णत श ्य ो तिी चा वस् ु निष्ठ वेध... तुकाराम मुंढे नागपूर णज ल हा पर र ष र ेचे मुख्य का ्य्द कारी नसा ि ा. जे घडलं, जसं घडलं, तसंच आलं पा णह जे. मला अ णध कारी (CEO) म हि ू न नागपुरात आले. त ्य ाि े ळेस ते रो बन ि ण ्या चा प्र ्य त न करू नका." लेखक म हि ून णह बॅचलर होते. म हि जे अर ा्द त ि ि ाह गैरे झालेला नव ह ता. ण ि माझ ्या साठी हे खूप सोपं आणि आव हा नात म कही होतं. आणि कामाची शैली, अर ा्द त प णह ल ्या णरि सापासून त ्य ां ची त ्य ां नी मला त ्यां च ्य ा आ ्य ु ष ्या तील अनेक महत् िा चे तशीच होती. तर मी प त् कार म हि ू न जेव हा त ्यां च ्या शी र स त ऐ ि ज, डा ्य ऱ ्य ा आणि काही जुन ्य ा आठ िि ी प्र श्न: अगदी ् ोग ् बोललात. भेटा ्य चो, बोला ्य चो णक ं ि ा त ्य ां ची एकू ि च जी काही णर ल ्य ा . त ्या मुळे ्य ा पुस त कात ि ाचकांना जे ज ्न तेचा पा हठ ंबा हा त सु काराम म सु ं ढेंच् ा का ्य्द शैली आहे, ती मी ज ि ळून पाहत होतो. त ्य ां च ्य ा ाचा ्य ला ळेल, ते १०० टक् े सत्य काही ि णम बाबतीत ्न े हमीच खूप मोठा राह ह ला व्य ण तिमत् िा तले जे काही पैलू आहेत, गु ि आहेत, ते मला आणि अ णध कृत आहे. प्र श्न : व वा ! म ह णजे प सु स त काची आहे. ्न वी म सु ं बईत तर इतर अ णध काऱ ्यां पेक् ा जरा ि े गळे भासा ्य चे. प त् कार म हि ून हव श वा् ा ह्द ता ् ातू ्न स पष् होते. शफीजी, एक गो ष् त् ां च् ा बदली ् ं द भा्द त मी प्र भा ण ित झालो. त ्य ां ची सगळी ती का ्य्द शैली बघून. े हमी च हच्द ली जाते की त सु काराम म सु ं ढे हे खूप 'रुड' ्न लोकां ्न ी थेट रस त ् ा वर हजल ह् ा तील एका छोट् ा म हि जे प त् कार र तेचा अ णभणनि े श बाजूला जर ठे ि ला, तरी (उद्धट) आहेत हक ंवा ते लोकांचे ऐकत ्न ाहीत, उतरू ्न मो च चे काढले होते. गावातू ्न आलेले आहेत. एक नागपूरकर म हि ून नागपूरकरांच ्य ा तासाठी जे काही णह फक्त स व तःचं चालवतात. त् ां च् ा् ोबत काम इ हत हा ् ामध् े कदा हच त त् ां चा शेतकरी कुटुंबातू ्न ते करत होते, म हि जे णज ल हा पर र ष र ेत ग् ा मी ि भागात त ्य ां चं करणाऱ् ा काही क ह्न ष्ठ अ हध काऱ् ां च् ा ही अशा एखाद् ा ््न दी आ ् एए ् (IAS) का ्य्द क् ेत् होतं, ते सगळं मी ज ि ळून बघत होतो. आणि त रिा री अ ् तात. ा प सु स त कातू ्न त सु काराम म सु ं ढेंच् ा ् अ हध काऱ् ा् ाठी होण् ा प ् यं तचा प्र वा ् क ् ा ते जसं मी आधी म हि ालो की, इतके अ णध कारी आज ि र ा कठोर आ हण कडक स व भावामागचं े मकं कारण ् ्न ज ्न ता रस त ् ा वर होता, ् ाबद्दल प सु स त कात पा णह ले, प ि त ्य ां च ्या कामात एक ि े गळाच णजि ं तप ि ा का ् आहे, हे उलगडणार का? उतरते, हे फार का ् का ् वाचा ् ला आणि े टप ि ा होता. र उत्तर: नक् ी च. लोकांचा हा फार मोठा गैरसमज दु हम्द ळ हचत् ळणार आहे? हम इतके अ णध कारी मी नागपुरात पा णह ले होते, प ि उत्तर: हा ्य ा आहे की ते उद्धट आहेत. खरं सांगा ्य चं तर, ते उद्धट आहे. एकीकडे तुकाराम मुंढेंची जी का ्य्द पद्धती होती, ती इतर सगळ ्य ां पेक् ा पुस त काचा स िा्द त नसून अत ्यं त फेशनल आहेत. आपल ्य ा कडे प्र शासनात प्र ो ज ्न ता त् ां च् ा एक र म ि ेगळी होती. ते को ि ाचाही र बा ि न घेता, र े ट महत् िा चा आणि का ्य होतं की, लोक कामापेक् ा संबंध जपण ्य ा ला पाठीशी उभी णन्य मा ि र बोट ठे ि ून काम करा ्य चे. फाईल ि र णनि्द्य प्रे र ि ा र ा ्य ी भाग आहे. जास त महत् ि र ेतात. मुंढेंचं तसं नाही. ते जेव हा खु च ची ि र राहते आ हण घेताना तो णनि्द्य शे ि टच ्य ा मा ि साच ्य ा फा ्य द् ा चा आहे आजच ्य ा तरु ि ांनी हा बसतात, तेव हा ते फ ति काम आणि म पाहतात. णन्य दु ् रीकडे की नाही, हे ते तपासा ्य चे. प त् कार म हि ू न मी त ्य ां चे अनेक भाग आ िजू्द न ि ाचला पुस त कात मी एका प्र कर ि ाला 'मुंढे ना ि ाचं रसा ्य न' असं शा ््न त् ां ची णनि्द्य ज ि ळून पा णह ले, अनेक र ा त ्यां च ्या शी ि ा र -सं ि ा र पा णह जे. तुकाराम मुंढेंचा ना ि णर लं आहे. त ्या त मी हे स पष् केलं ्य की, जे कामचुकार अवघ् ा काही झाले. त ्य ां च ्य ा ा कामाच ्य ा धबडग ्य ा तच मला प णह ल ्यांर ा ्य जन म बीड णजल ह् ा तील अ णध कारी ं ि ा क म्द चारी आहेत, त ्य ां च ्य ा साठी ते नक् ी च णक मह ह न् ां त बदली असं ाटलं की, हा मा ि ू स प्र शासनात काहीतरी ेगळं करू ि ि ताडसोना ा ुष का ळी ्य र कर्दनकाळ आहेत. प ि जे प्र ा माणिकप ि े काम करतात, करतं. हा जो पाहत आहे. णतर ूनच खरं तर माझ ्य ा मनात ्य ा पुस त काची गा ि ातला. घरची पर र स सर ती त ्य ां ना मुंढेंनी नेहमीच पाठबळ लं. ते कामाच ्य ा बाबतीत णर रोधाभा ् आहे, हव प णह ली बीजं रो ि ली गेली. प्र श्न: म ह णजे ्न ागपूर हज ल हा पर र षदेतलं त् ां चं ते काम अत ्यं त साधी, शेतकरी कुटुंब. गा ि ात तडजोड करत नाहीत, म हि ून लोकांना ते कडक ि ाटतात. ् ावर प सु स त कात काही हव शेष आ हण त सु मचा प त् कार म ह णू ्न आलेला अ ्नसु भव हा ् ा णशक्ि ाच ्या फारशा सु ण िधा नसताना, खाजगी आ ्य ु ष ्या त ते अत ्यं त सुस ि भा ि ी, ि ाचनाची भाष ् केलं आहे का? उत्तर: नक् ी च प ्न सु स त काचा पा ् ा ठरला. पण शफीजी, ागपूर ्न ं तर ि ीज नसताना णर व ्या च ्या आ ि ड अस ि ारे आणि एक उत्तम कुटुंबप्रमुख आहेत. हा 'तुकाराम' पुस्तकाचे लेखक भाष्य केलं आहे. जनतेचा त् ां ची कारकी द ्द आपण पाह ह ली तर ती अ हत श ् प्र काशात अभ ्य ा स करत पडद् ा मागचा तुकाराम मुंढे कसा आहे, हे ्य ा पुस त कातून पा णठ ं बा णम ळ ि ं हीच वादळी राह ्न ह लेली आहे. वी म सु ंबई महा ्न गरपा हल का त ्य ां नी हे ्य श णम ळ ि लं आहे. प णह ल ्यांर ाच जगासमोर ्य े ईल. शफी पठाण यांची खास मुलाखत प्र श्न: शफीजी, आता जरा प सु स त काच् ा प्र काश ्न ा हव ष ् ी तुकाराम मुंढेंच ्य ा कामाची अ ् ो, प सु णे अ ् ो, ्न ा हश क अ ् ो हक ंवा ्न ागपूर पुस त कात मी त ्य ां च ्या बालप ि ाचे आ हण हव तरणा हव ष ् ी बोलू ् ा. त सु म ही मघाशी म ह णालात खरी पा ि ती आहे. न ि ी महापा हज हत हल का अ ् ो... ते थे गेले थे आ ्सु क्त म ह णू ्न अनेक प्र संग णलणह ले आहेत. शब् ां कन : की १० कोटी वाचकांप ् यं त पोहोचण् ा चा ् ं कल प मुंबईत जी पर र स सर ती काम करता ्न ा त् ां चे राजकी ् ्न े त् ां शी प्र चंड खटके त ्य ां चे डील आणि त ्य ां चे बंधू ि आहे. हा आकडा खूप मोठा आहे. मराठी प सु स त कांच् ा णनमा्दि झाली होती, उडाले. अगदी अ हव श वा् ठराव आणण् ा प ् यं त गोष् ी (जे स ि तः प्र शासनात आहेत) संकेत देशपांडे, राजरत्न जोंधळे बाबतीत एवढं मोठं उ हद्दष् ठेवणं हे खरोखरच धाड ् ाचं ती सगळ ्यां नी पा णह ली. गेल् ा . एक लेखक आ हण प त् कार म ह णू ्न जेव हा ्य ांच ्य ा सोबत च चा्द करून मी आहे. हा ् ं कल प पू ण्द करण् ा् ाठी त सु मची आ हण जेव हा लोकप्र णतणन धी त सु म ही त् ां च् ा ् ा वादळी प्र वा ् ाकडे पाहता, तेव हा हा मजकूर गोळा केला आहे. त सु मच् ा प्र काशकांची का ् ् ोज ्न ा आहे? एक त् ्य े ऊन एका अ णध काऱ ्य ा च ्या ण िरोधात उभे प ् सु स त कात हा राजकी ् ं घ ष्द त सु म ही क ् ा मांडला मुंढेंना लहानप ि ापासूनच अन ्या्य ाची चीड होती. शाळेत उत्तर: उ णद्ष् मोठं आहे, कार ि ज ्य ा व्य तिीि र हे ठाकतात आणि र ु सरीकडे सामान्य जनता त ्य ा च आहे? कारण ् ामान ् ज ्न तेला हाच ् ं घ ष्द बघा ् ला असतानाही ते चुकीच ्या गोष् ीं ि र बोट ठे ि ा ्य चे. त ्यां चा हाच पुस त क आहे, त ्य ा चं काम आणि ना ि ही णत तकंच मोठं आहे. अ णध काऱ ्या साठी रस त्याि र उतरते, तेव हा ती लढाई आ हण वाचा ् ला जास त आवडतो. बा ि ा पुढे प्र शासनातही का ्य म रा णह ला. बीडच ्या मातीतून उत्तर: अग र ी बरोबर प्र श न ण िचारलात तुम ही . तुकाराम मुंढे हे ना ि फ ति महाराष्ट् ा पुरतं म ्य ा्दणर त नाही. एका व्य तिी ची राहत नाही, ती तत् िा ची लढाई बनते. णन घालेला हा मुलगा णर ल् ी त जाऊन प णह ल ्य ा च प्र ्य त ना त तुकाराम मुंढे म ह टलं की डोळ ्य ां समोर ्य े तो तो संघ ष्द . प ि हा जेव हा ते न ि ी मुंबईत णक ं ि ा ना णश कमध ्ये काम करत होते, पुस त कात मी हा ण िरोधाभास अ णत श ्य स ण िस त रप ि े र ेशात ण िसाव ्या क्र मांकाने आ ्य एएस कसा बनतो, हा संघ ष्द का होतो? हे समजून घे ि ं खूप गरजेचं आहे. लोकांना तेव हा त ्यां च ्या कामाची र खल र े शभरात घेतली गेली. ्य ां ची ब र ली का करतं? कार ि मांडला आहे. शासन त सगळा संघ ष्द मी अग र ी णजि ं तप ि े उभा केला आहे. प्र श्न: ्न क् ी च, म सु ंढे ् ाहेबांची लोक हप्र् ता पाहता ्य ि ाटतं की हा अ णध कारी मुद् ा म नेत ्य ां शी भांडतो ्य णक ं ि ा प्र का राजकारण ्य ां ना असा अ णध कारी नको असतो जो त ्य ां च ्या हा प्र ि ास ि ाचताना अंगा ि र काटा ्य े ईल, इतका तो खडतर हे उ हद्दष् अशक ् वाटत ्न ाही. शफीजी, ् ा णसद्धी साठी करतो ्य . प ि पुस त कात मी नेमका हाच धागा िषा ताला ि र नाच ि ार नाही. मुंढेंच ्य ा २१ ां च ्या नोकरीत आहे. प्र श्न: प सु स त क हल ह ह ता ्न ाचा एक अ ्नसु भव मला म सु लाखतीच् ा शेवटी, त सु म ही आजच् ा तरुणां ्न ा, जे पकडला आहे. मुंढे जेव हा एखाद् ा प र ा ि र काम करतात, २५ ब र ल ्या झाल ्य ा . हा आकडाच सांगतो की व्य ि स रा जाणू ्न घ् ा् चा आहे. जेव हा त सु म ही ् ा प सु स त काचं ् ध् ा ्न ै राश् ा त आहेत हक ंवा स पधा्द परीक् े ची त ् ारी तेव हा ते ि ै ्यण तिक आकस ठे ि ून को ि ाशीही ि ागत नाहीत. प्र ा माणिक मा ि साला णक ती त् ा स र ेते. प ि मुंढेंची एक लेख ्न करत होतात, तेव हा त सु काराम म सु ंढेंची स व तःची प्र ां्न ा ् ा प सु स त काच् ा माध ् मातू ्न करत आहेत, त् माझा आणि त ्य ां चा सं ि ा र होताना अनेक र ा ्य ा ि र च चा्द खा णस्य त आहे, जी मी पुस त कात ठळकप ि े मांडली आहे. हतह रि ् ा का ् होती? कारण ते स व तः खूप का ् ् ं देश देऊ इच चछ ता? व हा्य ची. ते नेहमी म हि तात, "मी णन्य मांच ्य ा चौकटीत ब र ली कुठेही हो ि ो, त ्य ां नी कधीही हार मानली नाही. ते उत्तर: मी तरु ि ांना ए ि ढंच म हि ेन की, अप ्य शाने हश स तहप्र् आहेत आ हण ् हजा ् हजी कोणाला राहून काम करतो. जर णन्य म सांगतो ्य की हे काम असंच नव ्य ा णठ का ि ी णत तक ्या च ताक र ीने आणि त ्य ा च ऊ ज जे ने खचून जाऊ नका. तुकाराम मुंढेंच ्य ा आ ्य ु ष ्य ा कडे बघा; म सु लाखत हक ं वा वेळ देत ्न ाहीत. तर लेखक म ह णू ्न व हा्य ला ह ि ं, तर ते तसंच हो ि ार. त ्य ा त मग लोकप्र णतणन धी काम सुरू करा ्य चे. त ्यां च ्या साठी प र महत् िा चं नव ह तं, तर एका बाजूला र ुष का ळ, गर र बी आणि र ुसरीकडे सतत त् ां्न ी त सु म हा ला कशी मदत केली हक ं वा त् ां चे काही असो ि ा को ि ताही मोठा नेता, मी तडजोड कर ि ार नाही." त र ्य ा प र ा ि रून लोकांना न ्य ा्य े ि ं महत् िा चं होतं. हाच हो ि ाऱ ्या ब र ल ्य ा , राजकी ्य ण िरोध. प ि त ्य ां नी कधीही आक् े प होते का? पुस त कात मी हा जो ' णस स टी म' ण िरुद्ध 'एकटा अ णध कारी' धागा गुंफला आहे. प्र श्न: एक प त् कार म ह णू ्न त सु म ही त् ां्न ा ्न ागपूरपा ् ू ्न उत्तर: तुमचा हा प्र श न अग र ी रास त आहे, कार ि आपली तत् िं सोडली नाहीत आणि मै र ान सोडलं नाही. असा जो लढा आहे, तो अग र ी जसा घडला तसा मांडण ्य ा चा प्र ओळखता. पण जेव हा एखादा लेखक म ह णू ्न आपण तुकाराम मुंढे हे सहजासहजी को ि ाला ि े ळ र े ि ारे हे पुस त क तुम हा ला लढण ्या ची आणि प्र ा माणिक राहण ्य ा ची ्य त न केला आहे. नेत ्य ां शी झालेले खटके, फाईलीं ि रून एखाद् ा व ्क्त ी चं चर रत् हल ह ह तो, तेव हा केवळ त् ा चं प्र अ णध कारी नाहीत, हे उभ ्य ा महाराष्ट् ा ला माहीत आहे. ताक र र े ईल. जर तुम ही प्र ा माणिक असाल, तर संपू ि्द जग झालेले ि ा र आणि त ्या नंतर जनतेतून त ्य ां ना णम ळालेला शा ् की ् रू प मांडू ्न चालत ्न ाही. त् ा माण ् ाचं जेव हा मी प णह ल ्य ांर ा त ्य ां च ्या कडे हा प्र स ताि घेऊन गेलो तुमच ्या ण िरोधात गेलं तरी ण िज ्य तुमचाच होतो, हाच ्य ा पा णठ ंबा, ्य ा स ि्द घटनाक्रमाचा ि ेध मी ्य ा पुस त कात घेतला वै ् हक्त क आ ्सु ष ् क ् ं आहे? कौटुं हब क पा शव्द भूमी की, मला तुमच ्य ा जी ि नप्र ि ासा ि र पुस त क णल हा ्य चं आहे, पुस त काचा सं र ेश आहे. आहे. सामान्य ि ाचकाला हे ि ाचताना जा िि ेल की हा कशी आहे? कारण त सु काराम म सु ंढे हे मूळचे बीड तेव हा त ्यां चा प णह ला शब र होता, "शफीजी, कशासाठी? संघ ष्द स ि तःसाठी नसून व्य ि स रे ला सुधारण ्य ा साठी आहे.