६ र् लाखत : ु शब् ां कन :

६ पुणे, म ांर ळवार, १७ ते २३ ्न ोव ह ेंबर २०२६ IN नुकताच द द वाळीचा सण झाला. अजूनही दुष् ा ळाचं संकट सरलेलं नाही; अशा पर र स्थितीत आपण संवेदनशीलता हरवून बसलोय क

६ पुणे, म ांर ळवार, १७ ते २३ ्न ोव ह ेंबर २०२६ IN नुकताच द द वाळीचा सण झाला. अजूनही दुष् ा ळाचं संकट सरलेलं नाही; अशा पर र स्थितीत आपण संवेदनशीलता हरवून बसलोय की काय? असा प्रश्न सध् ा च् ा पर र स्थितीच न न र्माण झाला आहे. द द वाळीत कोट्यवधी रु पयांच् ा फटाक् ां चा धूर झाला. एकीकडे र् हाराष्ट्र दुष् ा ळात होरपळतोय, तर दु सऱ या बाजूला फटाक् ां चा धूर पाहायला म र् ळतोय. याच मव षयावर सा र् ाज ज क का य ्यक त ते डॉ. म र् ल ल ंद भोई, ज् े ष्ठ पत्रकार व सा र् ाज ज क का य ्यक त ते आनंद सराफ आण ण प मत तपावन संघटनेचे रा ज् का यमाध् क्ष स्व म निल नाईक यांची ‘टॉप न् ू ज इन र् राठी’चे सल् ा गार संपादक अरुण र् े हे त्रे यांनी घेतलेली र् लाखत. ु पण फटाक यां च या बाबतीमध ये आरोग य आ वण माझ या आयुष या त वदि ाळी सा ि री ् रण या च या यात ि मीन-अस मा नाचा फर ् आहे. प्रश्न :- दिवाळी साजरी करण् ा ची पद्धत प्र दू र ण हा वि र य वनस ् च तपणे महत् िा चा आहे, र ोडं प द् तीमध ये झालेले अने ् बदल मी स ि तः अनुभ ि ले दुसरी गो ष् म ह ण ि े, आपण अने ् दा नागर र् ां ि र, ब ि लत आहे का? बदललं पा वहि े. मी स ि तः स िमि न आहे. माझ या् डे आहेत. पू ि वीची वदि ाळी आ वण आ ि ची वदि ाळी समा ि ातील लो ् ां ि र आ वण ् ा यमि्तया ां ि र ि ेग ि ेगळी स व प् ्न ल ्न ाईक :- आपला देश विविध दररो ि संध या् ाळी अने ् रु ग ण येतात. त या मध ये यांतील फर ् मी िि ळून पा वह ला आहे. वदि ाळीच या बंधनं घालतो. सा िमििवन् वठ् ाणी, वम र ि णु ् ांमध ये संस्कृतींनी नटलेला देश आहे. ् ोरोना, दुष् ा ळ लहान मुलं, ज येष् नागर र् , ् ोविड होऊन गेलेले रु ग ण , ् ाळात चौथ या -पाचव या म ि ल याि रील माझ या घराच या व् ं ि ा ि रातीत फटा ् े उड ि ण याि र बंदी आहे; पण अशा व् तीतरी सं ् टां ि र आपण मात ् े ली आहे. तसेच न यू मो वन या व् ं ि ा टीबीसारखे आ ि ार होऊन बाल ् नीत उभं राहून वदि ाळीतील रो र णाई आ वण फटाक यां च या उत पा दना ि र बंदी नाही. वशि् ाशीला या सगळ या सं ् टांमध ये आपल या भारतीय बांध ि ांनी गेलेले रु ग ण असतात. ् ोविडच या विविध लाटांमध ये फटाक यां चं आत र बा ि ी पाहणं हा माझा पू ि वीपासूनचा गेलात, तर वतर े घराघरांमध ये फटा ् े बन ि ले ि ातात. सामा व ि ् बां वध ल ् ी ि पली आहे; पण माझा ए ् संस गमि होऊन गेलेल या अने ् रु ग णां ना आ ि ही त् ा स छंद आहे. त या मुळे वदि ाळी सा ि री ् रण या च या त या तून अने ् ् ु टुंबांचा रो ि गार चालतो. मग त या आक् े प असा आहे ् ी, याची दुसरी बा ि ू, फटा ् े ि ाण ि तो, त यां चा खो ् ला ि ाढतोय, दम लागण या चं प्र प द् तीत ् ाळानुसार झालेले बदल मी आ ििूमि न ् ामगारांच या रो ि गाराचं ् ाय? वतर े अने ् दा वदि ाळी आली ् ी ् ाहीतरी वद सतं, गणेशोत सि ात अनुभ ि ले आहेत. पू ि वी फटाक यां चा आ ि ा ि प्र चंड वद सतं, अन य ि ेळी वद सत नाही ् ा? हे फक्त वह ंदू असायचा. मोठमोठे ॲटम बॉम ब , अडीच इंचांपेक् ा सणांच या बाबतीतच वद सतं ् ा? अशा खूप ् ाही मोठे फटा ् े आ वण फटाक यां च या लांबलच ् माळा गोष् ी आहेत. आपण ३६५ वदि स सण सा ि रे होतील ि ा िि ल या ि ायच या . मा त् , सर ् ारने ् ाही प्र ् ारच या इतक या संस्कृती आहेत, प्र त ये् ा ि र बंधन ला ि ायची फटाक यांि र वनबां ध आणले. मोठ् ा आ ि ा ि ाचे ॲटम ् ा? दुष् ा ळ व् ं ि ा इतरही सं ् ट ही मान िवनवम मित बॉम ब बंद झाले. गेल या ् ाही ि र ा ांत मा त् फटाक यां च या सं ् टं नाहीत, तर वन स गमिवनवम मित आहेत. आनंदातून स ि रूपात वनस ् च तच बदल झाला आहे. ् े ि ळ दुःखाची ि ाट ् ोणाला वम ळू नये, यासाठी सुद् ा आ ि ा ि ् रण या ऐ िि ी आ ् ाशात रंगीबेरंगी रो र णाई प्र यत न होत आहेत. याचा अर मि दुष् ा ळ आहे म ह णून वनमामि ण ् रणारे, ि ेग ि ेगळ या आ ् ारांची आ वण रंगांची वदि ाळी सा ि री ् रायची नाही, असं म ह णून चालणार स ि ा ि ट ् रणारे फटा ् े तयार झाले आहेत. म ह ण ि ेच नाही. वदि ाळी सा ि री व हा यला ह ि ी. आपली वदि ाळी ् ाळानुरूप फटाक यां चं स ि रूपही बदलत आहे. आ वण सा ि री होत असताना दुष् ा ळग्रस तां च या घरी वदि ाळी ि े ् ु णी म ह णत आहेत ् ी, या िरवी फटा ् े फार ्् ्क श सा ि री व हाि ी, यासाठीही प्र यत न झाले. होते, त यां ना माझं ए ् च म ह णणं आहे ् ी, तुमचा दुसरा ए ् मुद् ा महत् िा चा ् ी, गु ि रातमध ये अभ या स अपुरा आहे. बदल होत आहेत आ वण त या त दारूबंदी आहे; पण ज या वदि शी दारूबंदी असते, तेव हा ् ाही चांगले बदलही होत आहेत. ती ि ादा दराने वि ् ली ि ाती. वदि ाळी ि र ामि तून ए ् दा पण या बदलां ि र आपण ् े ि ळ सा िमििवन् येते, त या वदि ाळी ि र आक् े प घेतात, गणेशोत सि ा ि र वठ् ाणीच टी ् ा ् ा ् रतो? ि े लो ् सा िमििवन् आक् े प घेतले ि ातात. यंदा तर न ि रात् ो त सि ात ि र वठ् ाणी फटाक यांि र टी ् ा ् रतात, ते स ि तःच या साऊंड ला ि ायचा असेल, तर न या यालयाची पर ि ानगी सण-उत सि ांच या ि ेळी ् ाय घडतं, याचाही विचार घ याि ी लागेल, ए ् लाख रु पये भरा ि े लागतील, असे डॉ. म र् ल ल ंद भोई म निल नाईक , आनंद सराफ, स्व र् लाखत : ु ् रायला ह ि ा. त यां च या सण-समारंभांमध ये सोन या च या वन यम होते. अशा प्र ् ारचे वन यम फक्त वह ंदू सणां ि रच दु ् ानांमधील मोठमोठ् ा चेनच या खरेदीपासून ् ा? हे सगळे उत सि सा ि रे ् रत असताना सामा व ि ् (सा र् ाज ज क का य ्यक त ते ) ते लॉन स आ वण ् ा यामि लयांमध ये होणाऱ या मोठ् ा बां वध ल ् ी ही आपण ि पतो. व् त ये् मंडळं अशी माण ि ाढतंय. लहान मुलांमध ये आपण ज या ला ख चामि प यां त अने ् गोष् ी घडतात. वतर े मा त् अशा प्र आहेत समा ि ामध ये , ि ी दुष् ा ळग्रस तां ना ि ाऊन आगी लागतात. अने ् ् ामगार होरपळून मृत यु मुखी बालदमा म ह णतो, त या ची ल क् णंही वद सू लागली ् ारची च चामि होताना वद सत नाही. मग फक्त फटा ् े मदत ् रतात. पुण या तही अशी व् त ये् मंडळं आहेत, पडतात. त यां च या सुर वक् ततेची ् ाळ ि ी घेतली ि ाती आहेत. हे सगळं प्र दू र णामुळे होत आहे. आता नुसत या हाच ए ि ढा रोख ् ा? ज यां नी वदि ाळी फराळ, वदि ाळी पहाटचे ् ा यमि क्रम र द् ् ा? त यां चे ् ामाचे तास व् ती असतात? त यां च या फटाक यां मुळे प्र दू र ण ि ाढतंय असंही म ह णून चालणार मी स ि तः वशि् ाशीला ि ाऊन घराघरांमध ये ् रू न दुष् ा ळग्रस तां ना मदत ् े ली. पुणे म ह ण ि े वद ल् ी ् ामाच या वठ् ाणी सुरक् े च या पुरेशा सुविधा आहेत नाही; मा त् फटाक यां मुळे प्र दू र णात भर पडते हे नक् ी ! पाहणी ् े ली आहे. आता फटा ् े म ह टल या नंतर नाही. पुणे हे महाराष्ट् ा ची व् ं ि ा भारताची नव हे , तर ् ा? ही दुसरी बा ि ू बघणंही गर ि ेचं आहे. पण उत सा ह, उत सि आ वण तो सा ि रा ् रण या ची प द् त लो ् ांना असं ि ाटतं ् ी, या उत पा दनासाठी यं त् ि गाच या पाठी ि र संस्कृती आ वण विद् े चे माहेरघर पुण या ला आपण उगीचच सांस्कृ वत् रा ि धानी यांच या तला सु िणमि मध य प्र त ये् ाने साधणं गर ि ेचं आहे, असतात ् ा? तर ् ोणतेही फटा ् े हे यं त्ांि र बनत असणारी पुणे शहराची प्र वत मा आहे; त या मुळे मला म ह णत नाही व् ं ि ा 'ऑक स फ डमि ऑफ द ईस ट ' म ह णत असं मला प्र ा मा वण् पणे ि ाटतं. नाहीत. अख खं गा ि आ वण त या आ ि ूबा ि ूचा पर र सर असं म ह णायचं ् ी, पुण या चं वद ल् ी ि गैरे नाही, तर पुणे- नाही. तुम ही रो ि ितमि मानपत् ं पाहा, शहरात वफ रा. हा ि र ामि नु ि र मि फटाक यांि र रो ि गार वनवम मिती ् रत आहे. पुणेच आहे. अने ् गणेशोत सि मंडळं, सामा व ि ् संस रा आ वण प्र श्न :- दिवाळीमध् े फटाक् ा ांची पर ां परा टी ् ा ् रताना आपण ए ् गो ष् लक् ा त घेतली पा वहि े, व यक्ती पुढे आल या , त या दुष् ा ळग्रस त कधीपासू ्न सुरू झाली? प्र श्न :- समाजातील एक वर्ग असा आहे, जो ती म ह ण ि े ् ाळानुरूप हे व यि सायसुद् ा बदलत भागांमध ये गेल या आ वण वतर ल या ि ुःखात आहे. त् ा च् ा ि ुःखाची जाणीव ठेवण् ा चा आ ्नांि सराफ : - पौरा वण् असतात. पू ि वी शो वभि ंत फटाक यां चं उत पा दन अत यं त लो ् ांची वदि ाळी ् े ली. पुणे ् र आपण प्र ् त्न करणार ्न ाही का? त् ा च् ा ् र ांमध ये ् ाही दंत ्र ा, ् ाही ् मी प्र माणात होतं. त याि ेळी प्र ा मुख या ने आ ि ा ि सामा व ि ् बां वध ल ् ी ि पण या तही ि ुःखावर फटाक् ा ांच् ा आतषबाजी ्न े एकप्रकारे वमर् ं असू श ् तात. त या आपल या ् रणाऱ या फटाक यां चंच उत पा दन अ वध् होत असे. नेहमीच पुढे रा वह ले आहेत. ही मीठ चोळल ां जात ्न ाही का? आपण मा ्न वध मा्ग ची श्रद् ा आहेत. या श्र द् ां च या आधारे मा त् , आता पर र स सर ती बदलली आहे. बा ि ारपेठेत बाब वनस ् च तच अ वभ मानाने जाणीव आ दण भा ्न ठेवणार ्न ाही का? माणूस आपली ि ी ि नप द् ती आ ि साठ टक कयां पेक् ा ही अ वध् फटा ् े हे शो वभि ंत सांगण या सारखी आहे. हे सगळं तयार ् रत असतो. त या श्र द् ां मध ये डॉ. दमदलांि भोई : - मी या ् डे र ोड् ा ि ेगळ या स ि रूपाचे आहेत. ् रत असताना ् े ि ळ सामा व ि ् वनस ् च तपणे मान ि ी ि ी ि नाला दृ वष्् ोनातून पाहतो. ध ममि ही सं ् ल प ना अ वत शय आ वण दुसरं म ह ण ि े, ् ोणत या ही गोष् ीि र टी ् ा ् ा यमि्तया ांनीच पुढा ् ार घ याि ा, मा गमि द शमि न ् रणारी ् ाही तत् िं व या प ् आहे. ध ममि या शब दा ची व या प् ी पा वह ली, तर ् रताना ती प क् पातीपणे होता ् ामा नये. टी ् ा गणेशोत सि मंडळांनीच ् ाहीतरी दडलेली आहेत. आपली संस्कृती ही 'धारय वत इ वत ध ममिः ' अशी ती सां वग तली ि ाती. म ह ण ि े ् रणाऱ यां नीही ् े ि ळ टी ् ेपुरतं म यामिवद त न राहता ् रा ि ं व् ं ि ा संस रां नीच हे ् ाम ्कृ वर प्रधान संस्कृती आहे. त या मुळे ि े धारण ् रते व् ं ि ा ि े धारण ् रायला वश्ि ते, विधाय ् च च चेच या प्र ि ाहात सहभागी झालं पा वहि े. ् रा ि ं, अशी अपेक् ा आपण ठे ि तो. ही मान वस् ता आपल या संस्कृतीतील सण-उत सि ांची रचनाही ्कृ र ी तो ध ममि . त या मुळे आपण वह ंदू असो व् ं ि ा मुस सल म, तुम ही टी ् ा ् रा; पण त या चबरोबर त या ला प यामि यही बदलण या ची गर ि आहे. प्र त ये् ाने स ि तःला ए ् ि ी ि नाशी ि ोडलेली आहे. पेरणी झाल या पासून ते ही सं ् ल प ना ् े ि ळ धा वम मि ् चौ ् टीपुरती म यामिवद त सुच ि ा. हे प यामि य वनस ् च तपणे ि नता स िी् ारेल. मी प्र ् न विचारला पा वहि े ् ी, मी ् ाय ् रतोय? तुम ही धान य खळ याि र येईप यां तच या संपू णमि प्र वक्र येशी आपले नाही. तुम ही ज या ला मान ि ध ममि म ह णालात, त या चाही गणेशोत सि ाचंच उदाहरण देतो. गणेशोत सि ाच या स ि तः सहभागी व हा . सहभागी होणं शक य नसेल, तर सण ि ार ि ोडलेले आहेत. त या ्कृ र ी च क्रा नुसारच यात समा ि ेश होतो. बाबतीतही अने ् टी ् ा ् ार होते; मा त् ् ाळानुसार ि े लो ् हे ् ाम ् रत आहेत, त यां च या पाठीशी उभे आपल या सण-उत सि ांची परंपरा वि ्वस त झाली उदाहरणार मि , मी डॉक ट र असेन, तर माझा गणेशोत सि ात ि े ि े बदल झाले आ वण ि े बदल राहा. सध या आमची टीम बीड व ि ल ह् ा तील मा ि लगा ि आहे. आपले सगळे सण हे वन स गामि प्रती ्कृ तज्ञता व य क्त ि ै द्् ीय व यि साय प्र ा मा वण् पणे आ वण वन ष् े ने पार उपयुक्त होते, ते समा ि ाने स िी् ारले. पर र स सर तीनुसार तालुक या तल या ् ाही गा ि ांमध ये ् ाम ् रत आहे. ् रणारे आ वण माणसा-माणसांमधील संबंध अ वध् पाडणे हा माझा ध ममि आहे. तुम ही प त्् ार आहात, तर गणेशोत सि ाच या स ि रूपातही अने ् स ् ारात म् मी ् े ि ळ व हॉ ट स ॲप ि र ए ् संदेश पाठ ि ला ् ी, दृ ढ ् रणारे आहेत. त या मुळे सण ि ारांचा ि ो मूळ उद् े श प त्् ार र तेच या माध य मातून प्र ा मा वण् पणे ् ाम ् रणे बदल घडून आले. आपल या ला या गा ि ांतील लो ् ांची वदि ाळी गोड आहे, तो बदलत या ् ाळातही ् ायम रा वह ला पा वहि े. आ वण समा ि ाला विधाय ् वद शेने घेऊन ि ाणे, हा ् रायची आहे, त यां च या साठी फराळ पाठ ि ा. त या ला ् ाळानुसार सण सा ि रे ् रण या च या प द् तींमध ये बदल तुमचा ध ममि आहे. तसंच... आता तुम ही मान ि ध मामि ब द् ल पुण या तील अने ् लो ् ांनी प्र वत साद वद ला. त या तील झाले असले, तरी त या मागची मूळ भा ि ना आ वण उद् े श बोललात, तर त या च अनु र ंगाने आणखी ए ् गो ष् शब् ां कन : ् ाही लो ् तर माझ या ओळखीचेही नव ह ते. तरीही आ ि ही ि पला ि ात आहे. सांगतो. पू ि वीही आपण वदि ाळी सा ि री ् रायचो, त यां नी स ि तःहून फराळ आणून वद ला. ही सामा व ि ् माझं या संद भामि त आणखी ए ् म ह णणं आहे. फटा ् े उड ि ायचो. आपल या बालपणीही फटा ् े संकेत देशपांडे बां वध ल ् ीची ए ् अ वत शय चांगली बा ि ू आहे. मी आता सत्तरी ् डे ि ाटचाल ् रत आहे. त या मुळे उड ि त होतो. त याि ेळचं स ि रूप आ वण आ ि चं स ि रूप