cover story

७ पुणे, मंगळवार, २७ ऑक ट टोबर ते २ न टो व्हेंबर २०२६ IN IN IN नववीतील व व द् ा र्थ्या न हे व व द् ा र्थिनीवर क हे ल हे वार गुन्हेगारीसाठी अल्पवयीन सहज पैस हे कमावण् ा साठी पुणे : हप ं परी- हच ंचवड पोलीस आ ् ु तिा ल ् ाच् ा ि द् ी तील बावध ि पोलीस ठाण् ां त ग्ल त हे वळतात! मुलं गुन्हेगारीकड मुलांचा का होतोय वापर..? ् े णाऱ् ा िि ाळुंगे गावातील ' हव बग् ो र ग्रु प ऑफ स कू ल' ् ा ि ा ि ां हक त शाळेत ि ववीच् ा ( पा न १ वरून) का ि ी ि ी झालं तरी भाई आपल् ा व गा्ल त कणाऱ् ा द् ा्थ्ा्लि े ववीतीलच द् ाह ् ्ल ि ीवर चाकू ि े ल् ा केला. त् ाि ु ळे सध ि , हश हव ि हव ि पाठीशी आ ि े , असा त् ां चा स ि ज असतो. त् ाि ु ळे त् ांि ा सु हशहक्ष त कुटुंबातील ि ु लां ि ध् े ि ी हिंसक वृत् ी वाढल् ा चे ह िरीक्षण अ ि ेकां ि ी ि ों दवले आ ि े. (पान १ वरून) पोषक ठरतात. एकदा का गुन िे गारी हव श वा त प्र वेश त् ां ि ी केलेल् ा गुन िे गारी कृत् ां चा पश चा ताप देखील ोत ि ् ा शाळेतील हव द् ा्थ्ा ां ची िि ाबळेश व र, पाचगणी ् े ् े स ि ल गेली ि ोती. स ि लीदरम् ाि केला की अशी ि ु ले फूट सोल जस्ल ऑफ अंडरव लड्ल ब ि तात. ि ा ि ी . सध् ा अ ि े क पोलीस क ि्ल चारी ि े गुन िे गारांची हध ंड पी हड त ि ु लीस ि इतर का ि ी ि ु लींच् ा डान स चा सविहड ओ काढू ि ् ा ि ु ला ि े इन सटाग्राि वर अल प व ् ी ि ु लांचे वै ् ह तिक आ ् ु ष ् ा तका त् वा चा भाग आ ि े , ि ि हज िि काढतात. ि ा त ् ा अल प व ् ी ि ि ुलां ि ा हध ंड काढणे म ि णजे व िा् रल केला. ी गोष्ट संबं हध त ु लीला कळल् ाि ंतर दोघां ि ध् े वाद झाले व ु लाला तो ि ि ि हत तकीच िि त् वा ची का ् दा आ हण न् ा् व ् वस् ा आ ि े . ि ु लं म ि णजे देवाघरची का ि ीतरी भारी आ ि े, असं वाटतं. आपल् ा ला पकडा ् ला एक ओ इन सटाग्राि व रि काढू ि टाकावा लागला. ाच रागातू ि ु ला ि े सोबत आणलेल् ा सविहड ् ि फुलं अशी ि ा िहस कता असलेल् ा स ि ाजात अल प व ् ी ि ि ु ले खरोखरच गंभीर पोलीस े ऊ ि फा ् दा ा ि ी, पो हल सांचं ोठं प ् क आपल् ा ला ् ि ि चाकू ि े शाळेच् ा गेट जवळ ि ु लीवर वार केले. ् ा ि ध् े हत च् ा चे ि ऱ् ा वर आ हण ् ातीवर गंभीर स व रूपाचा गुन िा करतील का ् ावर आपला स ि जी हव श वा स बसत ि ा ि ी. पकडा ् ला आलं पाहिजे, अशी भाव ि ा त् ां च् ा ात असते. िि जख ि ा झाल् ा असू ि हत च् ा वर र ग णा ल ् ात उपचार सुरू आ ि ेत. तर बावध ि पो हल सां ि ी ् ा प्र आ हण अशा ुलां ि ी गंभीर गुन िा केला तरी त् ा ला अट्टल गुन िे गार ि ् ा सगळ् ा तू ि च ि ी ि ु लं गुन िे गारीत जास त र जत जातात. ि ा त करणात गुन िा दाखल करू ि ि ववीतील ि ु लाला ताब् ा त घेतले. ठरवण् ा पासू ि का ् द् ा चे संरक्षण आ ि े . आरोपी जर अठरा व षा्ल खालील चांगल् ा स ि ुपदेशका ि े स ि ु पदेश ि केल् ा स अ ि े क ि ुलं वेळीच असेल तर त् ा ला ् े ट अटक करता ् े त ि ा ि ी. अल प व ् ी ि आरोपी म ि णजेच ् ा सगळ् ा तू ि बा ि ेर पडतात. बऱ् ा चदा का ि ी स ि ुपदेशक हव धी संघ हष्ल त बालकांसाठीच् ा बाल न् ा् ाल ् ात अशा प्र करणांचा खटला ुलां ि ा गुन िे गारीतू ि बा ि े र काढण् ा साठी त् ां च् ा ात ि िि कायद् ा ची प्र भावी अंमलबजावणी हवी चालवला जातो. ल ि ा ि ि ु लां हव ष ् ीची स ि ा ि ुभूती असते. तसेच हशक्षे पे क्षा कारात ि क भाव ि ा ि िा्ल ण करतात ंवा ' हग ल ट ' देतात. पण ि ह हक अल प व ् ी ि ि ु लांकडू ि ि ोणाऱ् ा गुन्ह ां कडे केवळ व ् ाचे कारण संस का र त् वा चा ा ि ला जातो. त् ाि ुळे त् ा ला तुर ं गात डांबण् ा ऐवजी िि ि ् ाचा फा ् दा ि ि ोता पर र स स् ती आणखी हच घळते. त् ाि ुळे देऊ ि दु ल ्लक्ष करता ् े णार ि ा ि ी. खू ि , ि ारा ि ारी, श स्त्रां चा त् ा ची रवा ि गी बाल सुधारगृ ि ात करण् ा त े ते. पर र णा ि ी कठोर चा प्र ् हशक्षे चांगला स ि ुपदेशक ह िळणे ि े देखील खूप गरजेचे आ ि े. ् ा वापर, ध ि क् ा ंवा इतर गंभीर गुन्ह ांि ध् े अल प व ् ी ि ु लांचा हक ि श ि च उद्भवत ि ा ि ी. हक त् े कदा तर ि ु लांचे पालकच क्ष हण क स वा्ा्ल साठी अल प व ् ी ि ि ुलां ि ा पैसा, प्र हत ष् ा आ हण ि ा ि सन िाि ् ाचे स ि भाग असेल, तर त् ा ची गंभीर दखल घेतलीच पाहिजे. पण ् ा ि ु लां ि ा गुन िे गारीकडे ढकलण् ा त त ् ार असतात. ् ा सगळ् ा चा पर र णा ि आक ष्ल ण असते. ा ती िि ी गो ष्ट ी आपण गुन िे गार झाल् ा स ् त् ा च वेळी, का ् द् ा च् ा चौकटीबा ि ेर जाऊ ि एखाद् ा ि ुलाला दोषी म ि णू ि अल प व ् ी ि ि ु लांचा गुन िे गारी जगताकडू ि अ हत श ् जाणीवपू व्ल क आपल् ा ला ह िळतील असे त् ांि ा वाटत असते. म ि णू ि च ठरवणे हक ंवा त् ा ला प्र ौ ढ गुन िे गाराप्र ि ाणे वागवणे ि ी ् ोग ् ि ा ि ी. वापर केला जातो. ु लां ि ी केलेला गुन िा हि ि स ई ि म ि णजेच भ ् ं कर, ि क्र ा ि ी त् ांि ा दुसरी बाजू स ि जावू ि सांगतो. तुम िी डॉक ट र, ि ाझा ुद् ा स प ष्ट आ ि े, बाल िक्ां चे संरक्षण झालेच पाहिजे; पण बाल िक्ां च् ा ावाखाली ि ि घृणास प द, पाशवी हक ं वा अघोरी स व रूपाचा असेल तर अठराच् ा उंबरठ् ा वर इं हजि ी ् र, पोलीस, व् ा वसा ह् क, हश क्ष क हक ं वा आणखी गुन िे गारीकडे दु ल ्लक्ष ोता का ि ा ा ि ी. ासाठी केवळ पो हल सां ि ा दोष देऊ ि चालणार ि ि ् असलेल् ा गुन िे गारां ि ा कठोर हशक्षा करण् ा ची तरतूद अलीकडच् ा कोणत् ाि ी क्षे ता त चांगल् ा पदाप ्ां त पो ि ोचलात, चांगलं ि ा ि ी. घरातील वातावरण, पालकांचे दु ल ्लक्ष, चुकीची संगत, व ् स ि ाधी ि ता, सोशल का ्द् ां द् ा रे करण् ा त आलेली आ ि े. हद ल् ी तील ह ि भ्ल् ा प्र करण त् ा साठी का ि केलं तर तुम िा ला े देखील पैसा, प्र हत ष् ा , ओळख, हत् ि ी हड् ावर हिंसेचे उदात् ी करण आ हण स ि ु पदेश ि ाचा अभाव ् ा घटकांचा हव चार करावा कारणीभूत ठरले. असे असले तरी एकुणात अल प व ् ी ि गुन िे गारांप्र हत द ् ा ा ि सन िाि िळेल, े त् ांि ा पटवू ि देतो. बहुतांश वेळा ि ह ि लागेल. भारतात बाल न् ा् अ हधह ि ्ि , २०१५ अस सत त वा त आ ि े. १६ ते १८ व ् ोगटातील दाखवण् ा ची प्र वृत् ी स ि ाजात तसेच न् ा् व ् वस् े ि ध् े आ ि े . त् ाि ु ळे पोलीस ि ुलां ि ा ते वाटत देखील.. ि ाझ् ा आत् ा प ्ां तच् ा अ ि ु भवातू ि ु ला ि े गुन िा केल् ा स कल ि १५ अंत ग्ल त िक ूल् ां क ि ाची तरतूद आ ि े. परंतु, १६ ि प्र ा्ह ि कारवाईलादेखील दा आ ि ेत. असे असले तरी ा प्र श िा चे गांभी ््ल दु ल ्ल क्षू ि ि्ा्ल ् सांगतो, ३०-३५ टक् े ि ुलं ् ोग ् प द् ती ि े आ हण त् ां च् ा व षचे व ् झाले म ि णजे प्र त् े क ुलाला सरसकट ढ आरोपीप्र ि ाणे देता े ते, ा ि प्र ौ हशक्षा ् ि चालणार ि ा ि ी. अल प व ् ी ि ांच् ा ि ातू ि घडलेली चूक की त् ां चे आ हण त् ां च् ा कला ि े स ि ुपदेश ि केल् ा स गुन िे गारीतू ि बा ि ेर पडतात. तसेच का ् द् ा चा चुकीचा अ ््ल आ ि े . गुन िे करणाऱ् ा अल प व ् ी ि ि ु लां ि ा का ् द् ा ची भीती असली कुटुंबाचे आ ् ु ष ् उध व स त करते. सा ि ा हज क स वा स्थ ् हब घडवण् ा स त् ां ची ि ुलां ि ा अगदी ल ि ा ि व ् ापासू ि च गुन िे गारीचे तोटे स ि जावू ि पाहिजे आ हण गुन िे गारीकडे वळणाऱ् ा ि ु लां ि ा वेळीच ् ोग ् हद शा देणारी व ् वस् ा असली कृती कारणीभूत ठरते. इतकेच का ् का ् दा सुव ् वस् े च् ा राज् ा स ि ोर सां हग तल् ा स ते गुन िे गारीकडे वळण् ा ची शक ् ता आणखी पाहिजे. हशक्षा , प्र हत बंध, पु िव्ल स ि आ हण सा ि ा हज क जबाबदारी ् ांचा स ि तोल ि ाच ् ा आव िाि ह ि िा्ल ण ि ोते. अशा सगळ् ा पर र स स् तीत ह िष पा प ि ु लांच् ा ि ातू ि क ि ी ि ोऊ शकते. स ि स ् वरील खरा उपा ् आ ि े. पाप घडू ि् े ् ाची खबरदारी घेण् ा ची जबाबदारी एक संवेद ि शील ि ागर र क - शिवाजी कुचे, ि मुपदे ि क - ॲड. शमशल ं द पवार म ि णू ि आपणा स वा ां ची आ ि े . समुपद शनातून चांगली मुल हे हे घडवण् ा कड हे कल गुन्हेगारीकड हे वळणाऱ या मुलांची सायकॉलॉजी काय ? हव धी संघ हष्ल त बालकांच् ा बाबतीत का ् द् ा त अ ि े क तरतुदी आ ि े त. घरातील सततचे वाद, हिंसाचार, आजूबाजूच् ा स वा ां ि ी एक त ् े ऊ ि प्र ् त ि करा ् ला ि वे. तसेच एखाद् ा गु न्हा तील अल प व ् ी ि संश ह् तां ि ा न् ा् ाल ् ात ि जर केल् ाि ंतर भाव ह िक दु ल ्लक्ष हक ं वा पालकांकडू ि व त्ल णूक जास त गंभीर असल् ा स स ि ु पदेशकाचे ि ा ग्ल द श्लि घ् ा वे. ् ोग ् त् ां चा त् ा गु न्हा त प्र त ् क्ष स ि भाग आढळत ि सेल तर त् ांि ा लगेच ह िळणारे चुकीच् ा व त्लि ाचा ि ु लांच् ा ि ू ल ्ि ाप ि ा ि ंतर गरजे ि ुसार बालस ि ुपदेश ि , पालक स ि ुपदेश ि , जा ि ी ि ह िळू शकतो हक ं वा त् ां ची सुटका ि ोऊ शकते. बऱ् ा च अल प व ् ी ि िि ावर पर र णा ि ि ोतो. का ि ी ि ु लां ि ध् े ि कार, कौटुं हब क स ि ु पदेश ि , व त्लि ात ि क ि स तक्षे प आ हण शाळेच् ा स ि का ्ा्लि े ि ु लां ि ा गुन िे गारां ि ी गु न्हा त अडकवलेले असते. अशावेळी ् ा ि ु लांचे ह िरीक्षण अप ि ा ि , एकटेपणा हक ं वा असुर हक्ष ततेच् ा ि ु लाला ि दत करता ् े ते. गंभीर हक ं वा वारंवार गुन िे गारी व त्लि हद सत आ हण स ि ुपदेश ि केले जाते. त् ांि ा अभ् ा साची आवड असेल, ते गु न्हा त प्र अ ि ु भवां ि ुळे राग आ हण आक्र ि कता वाढू शकते. असल् ा स बाल ि ा ि सशास्त्रज्ञ हक ं वा बाल ि ा ि सोपचारतज ज्ञ ां कडू ि त ् क्ष स ि भागी ि सतील, त् ांि ा व ् स ि ं ि सतील तर त् ांि ा सोडू ि हद ले जाते. फ ति त् ा साठी ह ित ां कडू ि स वी कारले जाण् ा ची इच् ा हक ं वा गटातील स व तःचे स् ाि स हव स त र ि ू ल ्ि ाप ि करणे िि त् वा चे आ ि े. ि ु लाला त् ा च् ा कृतीची ि ु लाच् ा र तिा च् ा ि ात् ां पैकी कोणी ि ी ि ातेवाईक न् ा् ाल ् ात ि जर असावे लागतात. त् ां च् ा हट कवण् ा ची गरज ् ा ि ुळे का ि ी ि ु ले चुकीच् ा व त्लि ात हक ं वा गुन िे गारी जबाबदारी स वी कारा ् ला हश कवता ि ाच, त् ा च् ा व त्लि ात सुधारणा जबाबदारीवर ु लां ि ा सोडले जाते. शेष म ि णजे त् ां च् ा कडे पुरेसे पैसे सतील तर त् ांि ा दो ि ि हव ि कृत् ांि ध् े स ि भागी ि ोऊ शकतात. का ि ी ि ु लां ि ा रागाच् ा क्ष णी घडवू ि आणण् ा साठी ् ोग ् संधी देणे आवश ् क आ ि े. कारण ि ु लाचे र प ् ांच् ा जात ि ु चलक् ा वर देखील ि ु ति केले जाते. पण गंभीर गुन्ह ांि ध् े प्र त ् क्ष स ि भाग असल् ा स स व तःच् ा कृतींवर ह ि ् ं त ण ठेवणे हक ं वा कृतीचे दी घ्ल काली ि पर र णा ि भ हव ष ् केवळ त् ा च् ा आजच् ा व त्लि ावर ठरत ि ा ि ी; त् ा ला ह िळणारे अशा ि ु लांचे अ ि ेक हद वस स ि ुपदेश ि केले जाते. त् ां चा वाईट सव ् ी हक ं वा व ् स ि े सोडवण् ा साठी ि ी स ि जू ि घेणे कठीण जाऊ शकते. एखाद् ा चुकीच् ा कृती ि ुळे ि ु लाला ि ा ग्ल द श्लि , वातावरण आ हण ि दत ि ी िि त् वा ची ठरते. एखादे ि ु ल ि दत केली जाते. त् ां च् ा वागणुकीत सकारात ि क बदल जाणवल् ाि ं तर त् ां ची सुटका केली जाते. पैसा, प्र हत ष् ा , ित ां ची ान ् ता ं वा इतरांवर ि ् ं त ण िळत असेल, ह ि हक ह ह गुन ् ि ि िे गारीकडे का वळले आ ि े ा ागची कारणे स ि जू ि घेऊ ि ग एकंदरीत का ् तर का ् दा देखील अल प व ् ी ि गुन िे गारांकडे सौम ् ते ि े पा ि तो. त् ांि ा हशक्षा ् े ऊ ि तर त् ा व त्लि ाची पु ि रावृत् ी ि ोण् ा ची शक ् ता वाढू शकते. हिंसाचाराचा त् ा ला त् ा त् ा चा पर र णा ि हक ती घातक आ हण ता सदा ् क ि ोऊ शकतो अ द् ल घडवण् ा पे क्षा स ि ुपदेश ि करू ि चांगला ाणूस ब ि वण् ा कडे का ् द् ा चा कल जास त आ ि े . ि वारंवार संप प्र ो क ्क, गुन िे गारी व त्लि ाला त सािि देणारे वातावरण आ हण ् ाची जाणीव करू ि हद ल् ा स आ हण ् ातू ि बा ि े र पडण् ा साठी ् ोग ् फ ति संबं हध तां ि ी कोणत् ा स व रू पाचा गुन िा केला आ ि े ि े िि त् वा चे ठरते आ हण अशाच ि ु लांची ि ा ग्ल द श्लि ाचा अभाव अशा कारणां ि ुळे ल ि ा ि ि ु लं गुन िे गारीकडे संधी उपलब ध करू ि हद ल् ा स अ ि े क ि ु ले बा ि ेर पडू शकतात. - ॲड. श िद् े श व र खवले का ् देशीर बाजू स ि जू ि त् ां ची भू ह िका ी ांडतो. ि ि -शिवराज पाटील, ि ा ि सशास्त्रज्ञ व स ि ु पदेशक वळतात. अशा ि ु लां ि ा पुन िा ् ोग ् ि ा गा्ल वर आणण् ा साठी त् ा च् ा गुन्हेगारीच् ा वाट वरू हे न पुन् ा जगण् ा च् ा वाट वर! हे पुण् ा तील आद श्ल ह ि त अशा ि ु लांचे स ि ुपदेश ि करू ि आ हण वेगवेगळ् ा केले जाते. हिरे ि ा ् स कू ल ि े ि ोफत हद लेल् ा बस ि धू ि ् ा ि ुलांसोबत का ि करता ि ा त् ां ची ि ा िहस कता की, ि ंडळाच् ा ि ाध ्ि ातू ि सा ि ा हज क उपक्र ि ांच् ा ि ाध ्ि ातू ि त् ांि ा गुन िे गारीतू ि दर १५ हद वसां ि ी हव धीसंघ ष्ल ग्र स त ि ु लां ि ा पुण् ा तील स ि जू ि घ् ा वी लागते आ हण त् ांि ा स ि जेल अशा प द् ती ि े अ ि ेक व षा ां पासू ि बालगुन िे गारां ि ा गुन िे गारीतू ि बा ि ेर बा ि े र काढण् ा चे प्र ् त ि आम िी करत आ ि ोत. गुन िे गारी हवहव ध हठ काणी ि ेले जाते. पु. ि ा. गाडगीळ, हव वेक स ि जावू िि ी सांगावे लागते. अन ्् ा, न् ा् ाल ् ा ि े घालू ि काढण् ा साठी प्र ् त ि केले जातात. ि े का ि करत असता ि ा हक ती वाईट आ ि े आ हण चांगल् ा ि ा गा्लि े गेल् ा स हक ती खटावकर, पराग ठाकूर, सु ि ंद ि लेले ् ांच् ा सारख् ा हद लेला ह ि ्ि आ ि े म ि णू ि स ि ु पदेश ि ाला ि जर रा ि ा ् चे; असे ह िद श्लि ास आले की, हक शोरव ् ी ि ि ुलां ि ा लवकर प्र सुंदर आ ् ु ष ् जगता ् े ते, ि े त् ांि ा पटवू ि देण् ा चा प्र ् त ि हवहव ध क्षे त ां तील ि ान ् वरांकडू ि ् ा ि ु लांचे स ि ुपदेश ि ि ा त स ि ु पदेश ि िि ापासू ि घेण् ा ची गरज ि ा ि ी, अशी हस द् ी ह िळवण् ा साठी आ हण पैसे क ि ावण् ा साठी केला जातो. पुणे पो हल सांच् ा ि दती ि े तसेच पोलीस ् ा ि ान ् वरांचे का ््ल पाहू ि ि ु लां ि ा ि ी वाटू केले जाते. ् ि ह ि भाव ि ा ा ुलां ि ध् े ि िा्ल ण ोऊ शकते. गुन िे गारीचे आक ष्ल ण वाटते. ् ाचाच फा ् दा अट्टल उपा ् ु ति सागर कवडे आ हण पोलीस उपा ् ु ति ह ि हल ं द लागते की, आपण गुन िे गारीतू ि बा ि ेर पडलो, तर ि क् ी च त् ाि ु ळे ि ु लांच् ा िि ात अशी भाव ि ा ह ि िा्ल ण ि ोऊ गुन िे गार घेतात. अल प व ् ी ि ि ुलां ि ा तुल ि े ि े क ि ी हशक्षा ि ोहिते ् ांच् ा स ि का ्ा्लि े आम िी ि ा उपक्र ि राबवतो. चांगले का ि करू शकतो. ि् े , ् ासाठी खेळी ि ेळीच् ा वातावरणात, त् ांि ा स ि जेल ि ोते, त् ां च् ा वरील खटलेदेखील लवकर संपतात आ हण जी ि ुले ि व् ाि े गुन िे गारीकडे वळली असतील, ् ि ाबरोबरच ु लां ि ा कौशल ् हव कासासाठी अशा प द् ती ि े आ हण त् ां च् ा भाषेत स ि जावू ि सां हग तले त् ां च् ा ि ाध ् ि ातू ि टोळीचे ि ाव च च चेत ् े ते. त् ाि ु ळे ि ोठे त् ां च् ा सोबत क्र ी डा हश क्ष क संज ् भैलू ि े का ि करतात. वेगवेगळ् ा का ््ल शाळां ि ध् े ि ेले जाते. त् ांि ा भ हव ष् ा त जाते. ् ा प्र ् त िांि ु ळे हकि ा ि २५ टक् े ि ु ले गुन िे गारीपासू ि गुन िे गार ल ि ा ि ि ुलां ि ा ि ाताशी धरू ि गुन िे गारी कृत् े ांि ध् े स ि भागी असलेल् ा अल प व ् ी ि ि ु लांचे गंभीर गुन्ह रोजगाराच् ा संधी उपलब ध करू ि देण् ा चे प्र ् त ि केले परावृ त् ि ोतात. करत आ ि े त. ती ि हक ि हि ि े ंवा त् ा पे क्ष ाि ी अ हध क काळ स ि ु पदेश ि जातात. ि ा त , ि े का ि करता ि ा आलेला अ ि ुभव असा -उदय जगताप, सा ि ा हज क का ््ल क तचे