पूर्वी खिशात 500 रुपये असले की आपण विचार करून खर्च करायचो. आता मोबाईलवर एका क्लिकवर पैसे जातात. चहा 20 रुपये, वडापाव 30 रुपये, रिक्षा 50 रुपये सगळे युपीआयने. सोपे झाले आहे पण महिन्याच्या शेवटी पाहिले तर खिशात पैसे नाहीत असे अनेकांना वाटते. मग प्रश्न येतो, युपीआय मुळे खरंच खर्च वाढतोय का.
तज्ज्ञ काय सांगतात
आरबीआयच्या एका पाहणीत असे दिसून आले आहे की डिजिटल पेमेंट सुरू झाल्यापासून लहान खर्च 23 टक्क्यांनी वाढले आहेत. याचे कारण मानसिक आहे. हातातून नोट गेली की मेंदूला वेदना जाणवते, याला पेन ऑफ पेइंग म्हणतात. पण युपीआयने पैसे गेल्याचे दुखत नाही. आकडा फक्त बदलतो. त्यामुळे 10 रुपयाची गोष्ट सुद्धा आपण विचार न करता घेतो.
खर्च वाढण्याची 4 मुख्य कारणे
पहिले कारण - छोट्या खर्चाचा हिशोब राहत नाही. दिवसातून 5 वेळा 20-30 रुपये युपीआय केले तर 150 रुपये होतात, महिन्याला 4500 रुपये. हे लक्षातच येत नाही.
दुसरे कारण - एका क्लिकवर खरेदी. इंस्टाग्रामवर ड्रेस दिसला, लगेच लिंकवर क्लिक करून युपीआयने पेमेंट केले. विचार करायला वेळच मिळत नाही.
तिसरे कारण - कॅशबॅक आणि ऑफरचा मोह. 10 रुपये कॅशबॅक मिळेल म्हणून 200 रुपयाची अनावश्यक खरेदी करणे.
चौथे कारण - मित्रांसोबत पैसे देणे सोपे झाले. पूर्वी सुट्टे नाहीत म्हणून टाळता यायचे, आता लगेच युपीआय करून टाकतो.
युपीआय वाईट आहे का, अजिबात नाही. युपीआयमुळे वेळ वाचतो, सुट्ट्या पैशाचा त्रास संपला, व्यवहारात पारदर्शकता आली. प्रॉब्लेम युपीआयचा नाही, सवयीचा आहे.
खर्च कंट्रोल करण्यासाठी 5 सोपे उपाय
1. दोन युपीआय अॅप वापरा. एक फक्त गरजेच्या खर्चासाठी, जसे भाजी, किराणा, लाईट बिल. दुसरे मौजमजेसाठी. मौजमजेच्या अॅपमध्ये महिन्याला फक्त 2000 रुपये टाका. संपले की संपले.
2. रोज संध्याकाळी 2 मिनिटे हिशोब लिहा. आज युपीआयने किती खर्च झाला ते नोटपॅडवर लिहा. लिहिल्याने मेंदूला खर्च जाणवतो.
3. 100 रुपयांपेक्षा कमी खर्चासाठी कॅश वापरा. तज्ज्ञ सांगतात 100 रुपयांपर्यंत कॅश वापरली तर खर्च 15 टक्के कमी होतो.
4. ऑटो पे बंद करा. ओटीटी, गेम्स, अॅपचे ऑटो पे युपीआयला लावू नका. दर महिन्याला हाताने पेमेंट केले तर नको असलेले सबस्क्रिप्शन बंद होईल.
5. एक दिवस नो युपीआय डे पाळा. आठवड्यातून एक दिवस फक्त कॅश वापरा. त्या दिवशी खरंच गरज आहे का हे कळते.
एक छोटा प्रयोग करून पहा
पुढील महिन्यात महिन्याच्या 1 तारखेला युपीआय अॅपची हिस्ट्री काढा. किती वेळा 50 रुपयांपेक्षा कमी पेमेंट केले आहे ते मोजा. जर 40 वेळा पेक्षा जास्त असेल तर तुमचा खर्च युपीआयमुळे नक्की वाढतोय.
शेवटी लक्षात ठेवा, युपीआय हे पाकीट आहे, खजिना नाही. पाकीटात किती ठेवायचे आणि किती काढायचे हे आपण ठरवायचे असते. युपीआयने व्यवहार सोपा केला आहे, पण शिस्त लावली नाही तर महिन्याच्या शेवटी तणाव वाढतो.