मराठी ललित साहित्याला आपल्या संवेदनशील आणि चित्रदर्शी लेखनाने समृद्ध करणारे ज्येष्ठ साहित्यिक, कथाकार आणि मौज प्रकाशनाचे साक्षेपी संपादक श्रीनिवास विनायक कुलकर्णी (वय ९२) यांचे वृद्धापकाळाने निधन झाले. गुरुवारी दुपारी दोनच्या सुमारास त्यांच्या निवासस्थानी त्यांची प्राणज्योत मालवली. त्यांच्या निधनामुळे मराठी वाङ्मय विश्वातील एक व्रतस्थ आणि अत्यंत आदरणीय व्यक्तिमत्त्व हरपल्याची भावना व्यक्त होत असून संपूर्ण महाराष्ट्र आणि साहित्य वर्तुळात शोककळा पसरली आहे. त्यांच्या पश्चात पत्नी, दोन मुलगे, सुना आणि नातवंडे असा परिवार आहे. सायंकाळी कराड येथे त्यांच्या पार्थिवावर अत्यंत शोकाकुल वातावरणात अंत्यसंस्कार करण्यात आले.
मोजके पण कसदार वाङ्मयीन योगदान
श्रीनिवास कुलकर्णी यांनी संख्यात्मकदृष्ट्या अत्यंत मोजके पण गुणात्मकदृष्ट्या अत्यंत कसदार आणि श्रीमंत लेखन केले. त्यांनी लिहिलेले ‘डोह’ (१९६५), ‘सोन्याचा पिंपळ’ (१९७५), ‘पाण्याचे पंख’ (१९८७) आणि ‘कोरडी भिक्षा’ (२०००) हे ललित गद्यसंग्रह मराठी साहित्यातील ‘अक्षर लेणी’ ठरले आहेत. त्यांच्या ‘डोह’ या पहिल्याच लेखसंग्रहाने वाचकांना आणि समीक्षकांना थक्क केले होते, ज्याचा समावेश पुढे विद्यापीठाच्या अभ्यासक्रमातही झाला. निसर्ग, माणूस आणि मानवी मनाच्या अंतरंगाचा ठाव घेणारी त्यांची तरल शैली अद्वितीय होती. कवी मंगेश पाडगावकरांनी त्यांच्या लेखनाचा गौरव करताना म्हटले होते की, “बालकवींनी जर कवितेऐवजी गद्य लिहिले असते, तर ते श्रीनिवास कुलकर्णी यांच्या लेखनासारखेच दिसले असते.”
बालपण आणि कलेचे संस्कार
श्रीनिवास कुलकर्णी यांचा जन्म सांगली जिल्ह्यातील निसर्गरम्य औदुंबर गावी २० नोव्हेंबर १९३६ रोजी झाला होता. त्यांचे प्राथमिक शिक्षण औदुंबर आणि अंकलखोप येथे झाले. पुढील शिक्षणासाठी ते सांगलीच्या ‘अनाथ विद्यार्थी आश्रम’ या संस्थेत राहिले. त्यांचे आजोबा आणि वडील दोघेही चित्रकार असल्याने लहानपणापासूनच त्यांच्यावर कलेचे खोल संस्कार झाले होते. औदुंबरच्या कृष्णा काठच्या निसर्गाचा आणि कौटुंबिक कलात्मक वातावरणाचा त्यांच्या संवेदनक्षम मनावर मोठा प्रभाव पडला, जो त्यांच्या लेखनातील दृश्यमानतेतून स्पष्ट जाणवायचा.
संपादकीय कारकीर्द आणि बहुमान
सुरुवातीच्या संघर्षाच्या काळानंतर त्यांनी सुप्रसिद्ध ‘मौज’ नियतकालिकाच्या संपादन विभागात दीर्घकाळ काम केले. एक चोखंदळ संपादक म्हणून त्यांनी अनेक नव्या लेखकांना व्यासपीठ मिळवून दिले. त्यांचे लेखन महाराष्ट्रापुरते मर्यादित न राहता धारवाड आणि कोलकतापर्यंत पोहोचले, तसेच त्यांच्या साहित्याचा इंग्रजीत अनुवादही झाला. त्यांच्या या अमूल्य योगदानासाठी महाराष्ट्र शासनाने त्यांना सर्वोच्च 'विंदा करंदीकर जीवनगौरव पुरस्कार' जाहीर केला होता. याशिवाय त्यांना महाराष्ट्र फाउंडेशन पुरस्कार, रणजित देसाई पुरस्कार आणि अनेक राज्य वाङ्मय पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले होते. त्यांच्या जाण्याने ललित साहित्याचा एक सुवर्णकाळ संपला आहे.