पुण्यातील धनकवडी. सातारा रस्त्यावरून जाताना एखादा माणूस थबकतो, हात जोडतो आणि मनातल्या मनात म्हणतो, शंकर महाराज की जय. गेल्या शंभरहून अधिक वर्षांपासून ही श्रद्धा कमी झालेली नाही, उलट वाढतच गेली आहे. आज कार्तिक शुद्ध अष्टमी, दुर्गाष्टमी, म्हणजेच श्री सद्गुरू शंकर महाराजांचा प्रकट दिन. या निमित्ताने धनकवडीत लाखो भक्तांची गर्दी जमते. पण शंकर महाराज नेमके कोण होते, ते कुठून आले, त्यांची कथा काय आहे, हे अनेकांना अजूनही पूर्ण माहित नाही.
शंकर महाराज हे अलीकडच्या काळात होऊन गेलेले महान सत्पुरुष, योगीराज आणि अवधूत संत मानले जातात. त्यांना नाथ संप्रदायातील सिद्धयोगी, दत्त संप्रदायातील अवलिया आणि श्री स्वामी समर्थांचे परमप्रिय शिष्य म्हणून ओळखले जाते. त्यांच्या समाधीची अधिकृत नोंद आहे. वैशाख शुद्ध अष्टमी, शके 1869, म्हणजे 24 एप्रिल 1947 रोजी त्यांनी पुण्यातील धनकवडी येथे समाधी घेतली.
भक्तांच्या मते महाराजांचे वय समाधीच्या वेळी सुमारे 150 वर्षांपेक्षा जास्त होते. त्यांचे प्रमुख शिष्य डॉ. नागेश धनेश्वर यांनी त्यांचे वय तपासून 125 वर्षांपेक्षा जास्त असल्याचे सांगितले होते, असे चरित्रात नमूद आहे. त्यामुळे त्यांचा नेमका जन्म कधी झाला, याबद्दल वेगवेगळ्या कथा सांगितल्या जातात.
शंकर महाराजांच्या जन्माबद्दल दोन प्रमुख कथा सांगितल्या जातात. एका कथेनुसार त्यांचा जन्म सुमारे 1800 साली पंढरपूरजवळील मंगळवेढा येथे उपासनी कुटुंबात झाला. दुसऱ्या कथेनुसार नाशिक जिल्ह्यातील सटाणा तालुक्यातील अंतापूर गावात चिमणाजी नावाच्या शिवभक्ताला स्वप्नात दृष्टांत झाला. रानात जा, तुला बाळ मिळेल, असे सांगण्यात आले. चिमणाजी रानात गेले तेव्हा त्यांना दोन वर्षांचा एक दिव्य बालक सापडला. शंकराचा प्रसाद म्हणून त्याचे नाव शंकर ठेवले.
हे बाळ काही वर्षे त्यांच्याकडे राहिले. नंतर त्याने माता पित्यांनाच आशीर्वाद दिला, तुम्हाला पुत्रप्राप्ती होईल, आणि घर सोडून बाहेर पडले. त्यानंतर त्यांचे आयुष्य म्हणजे एक अखंड भ्रमंती झाली. महाराज स्वतः एकदा म्हणाले होते, आम्ही कैलासाहून आलो. त्यांच्या नावातच शिवाचे रूप होते.
शंकर महाराज लहानपणी खूप खोडकर होते, अशी कथा सांगितली जाते. वयाच्या सात आठ वर्षी ते हरणाचा पाठलाग करत चंद्रभागा नदीकाठी माचनूरच्या जंगलात पोहोचले. हरीण एका शिव मंदिरात शिरले. तिथे एक संन्यासी बसला होता. त्याने त्या हरणाला आपल्या कुशीत घेतले.
त्या संन्याशाने बाळाला सांगितले, बाळा, निरपराध प्राण्याला का मारतोस. तरीही त्या बाळाने बाण मारला, पण तो बाण आपोआप खाली पडला. त्या संन्याशाने प्रेमाने त्याला जवळ घेतले, त्याच्या डोक्यावर हात ठेवला. त्याच क्षणी त्याला स्पर्शदीक्षा मिळाली. ते संन्यासी दुसरे तिसरे कोणी नसून अक्कलकोटचे श्री स्वामी समर्थ होते, अशी भक्तांची श्रद्धा आहे.
त्यानंतर महाराज सहा महिने स्वामी समर्थांच्या सेवेत राहिले. स्वामींनी त्यांना योगाचे ज्ञान दिले आणि तीर्थयात्रेला जाण्यास सांगितले. महाराज हिमालयात जाऊन कठोर तपश्चर्या करून आले. नंतर नगरजवळील वृद्धेश्वर परिसरात सिद्ध योग्यांसोबत साधना केली. वृद्धेश्वर हे नाथ सिद्धांचे मोठे केंद्र मानले जाते.
महाराजांचे रूपही इतर संतांपेक्षा वेगळे होते. ते ठेंगणे, अष्टावक्र म्हणजे आठ ठिकाणी वाकलेले शरीर असलेले, अजानुबाहू म्हणजे गुडघ्यांपर्यंत लांब हात असलेले होते. डोळे मोठे, तेजस्वी आणि लहान मुलासारखा निरागस चेहरा होता. ते गुडघे वर करून बसायचे. पांढरा शर्ट आणि धोतर घालायचे. कधी अंगावर दागिने असायचे, पण तेही ते लगेच कोणाला तरी देऊन टाकायचे.
त्यांना एकच नाव नव्हते. वेगवेगळ्या ठिकाणी ते वेगवेगळ्या नावांनी ओळखले जायचे. सुपड्या, कुंवरस्वामी, गौरीशंकर, लहरीबाबा, खिचडीबाबा अशी अनेक नावे त्यांना होती. गुजरातमध्ये देवीयाबाबा, इस्लाम धर्मीयांमध्ये रहीमबाबा, अरबस्तानात महंमदखान अशीही नावे सांगितली जातात. यावरून त्यांनी धर्म, जात, पंथ यांच्या पलीकडे जाऊन सर्वांना आपलेसे केले, हे लक्षात येते.
त्यांचा आवडता अंक 13 होता. कोणी विचारले तर ते म्हणायचे, सब कुछ तेरा, कुछ नही मेरा. म्हणजे सर्व काही तुझे आहे, माझे काहीही नाही. हाच त्यांच्या जीवनाचा सार होता.
शंकर महाराजांनी कधी मोठी प्रवचने, कीर्तने केली नाहीत. त्यांची शिकवण अगदी साधी आणि सोपी होती.
पहिली शिकवण होती, सिद्धीच्या मागे लागू नका. त्यांच्याकडे योगसामर्थ्य होते, पण त्यांनी त्याचा कधी दिखावा केला नाही. ते म्हणायचे, काहींना सिद्धी हवी असते ती प्रसिद्धीसाठी. खरी सिद्धी म्हणजे आत्मबोध. सिद्धीपेक्षा भक्ती श्रेष्ठ आहे.
दुसरी शिकवण होती, आई वडिलांची सेवा करा. कुलदैवत आणि कुलस्वामिनीची सेवा करा. ग्रंथ वाचून उपयोग नाही, तो आचरणात आणला पाहिजे. भावनेने शिजेल तेच भजन.
तिसरी शिकवण होती, स्वार्थ सोडा. स्वार्थासाठी मदत, कीर्तीसाठी दान, कौतुकासाठी देणगी यातून अपेक्षा वाढतात. अपेक्षा पूर्ण झाल्या नाहीत की राग येतो. तोच आत्मकल्याणाच्या आड येतो.
चौथी शिकवण होती, सद्गुरूवर विश्वास ठेवा. महाराज स्वामी समर्थांना आई आणि मालक म्हणायचे. ते नेहमी सांगायचे, मी आणि माझा गुरू वेगळा नाही. स्वामींचे नाव घेतले की ते मला पोहोचते. जो स्वतःला ओळखतो, तोच मला ओळखतो.
त्यांच्या या शिकवणीमुळेच त्यांचा आध्यात्मिक वारसा आजही जपला जातो. मोठे विद्वान, डॉक्टर, शास्त्रज्ञ यांनीही त्यांच्या पुढे नतमस्तक झाल्याच्या कथा सांगितल्या जातात. ते स्वतःला अशिक्षित म्हणवायचे, पण अनेक भाषांमध्ये, अगदी इंग्रजीतूनही विद्वानांशी बोलायचे. त्याबद्दल विचारले असता ते म्हणायचे, जो भाषेच्या पलीकडचे तत्त्व जाणतो, तो कोणतीही भाषा जाणतो.
महाराजांनी स्वतः समाधीची जागा आणि वेळ निवडली होती, असे सांगितले जाते. धनकवडीतील समाधी मंदिर हे आज लाखो भक्तांचे श्रद्धास्थान आहे. येथे रोज त्रिकाल आरती, अभिषेक, महाप्रसाद होतो. मठातर्फे अन्नदान, गरजू विद्यार्थ्यांना मदत, रुग्णांसाठी आरोग्य सेवा असे सामाजिक उपक्रमही चालवले जातात.
प्रकट दिन आणि पुण्यतिथीला येथे विशेष सोहळा असतो. आज 17 नोव्हेंबर रोजीही तसाच सोहळा आहे. पहाटे 2 वाजता अभिषेक व महापूजा झाली. सकाळी 8 ते रात्री 9 या वेळेत रक्तदान शिबिर आहे. दुपारी 4 ते सायंकाळी 6.30 या वेळेत पालखी सोहळा आणि नगरप्रदक्षिणा होणार आहे. सायंकाळी 6 ते रात्री 10 या वेळेत महाप्रसादाचे आयोजन आहे. या काळात समाधी दर्शन 24 तास खुले ठेवण्यात आले आहे.
शंकर महाराजांचे जीवन म्हणजे वैराग्य, भक्ती आणि सेवेचा संगम होता. त्यांनी कधी स्वतःसाठी काही मागितले नाही. आलेला भक्त निराश होऊन परत जाऊ नये, याची ते काळजी घ्यायचे. आजारी लोकांना बरे करणे, संकटात असलेल्यांना धीर देणे, हीच त्यांची लीला होती.
आजच्या धावपळीच्या जीवनात त्यांची शिकवण अधिक महत्त्वाची वाटते. आपण किती मिळवले यापेक्षा आपण किती सोडले, यावर खरे सुख अवलंबून असते, हे त्यांनी आपल्या जीवनातून दाखवून दिले. म्हणूनच धनकवडीतील हा सिद्धयोगी आजही भक्तांच्या मनात जिवंत आहे.