मुंबई-पुणे जुन्या महामार्गावरून प्रवास करताना खंडाळा घाट उतरताना किंवा चढताना एका वळणावर वाहनांचा वेग मंदावतो. निमित्त असतं 'शिंग्रोबा' मंदिरात डोकं टेकवण्याचं! पण ज्या शिंग्रोबांनी ब्रिटिशांना घाटाची वाट दाखवली, त्यांना गोळ्या का झाडल्या?
१८५० चा काळ होता. ब्रिटिश सरकार मुंबई आणि पुण्याला जोडण्यासाठी रेल्वे आणि रस्त्यांचा मार्ग शोधत होते. मात्र, खंडाळ्याचा हा सह्याद्रीचा कडा त्यांना दाद देत नव्हता. कितीही इंजिनिअर्स आले तरी या दऱ्याखोऱ्यांतून मार्ग काढणं अशक्य वाटत होतं. अशा वेळी ब्रिटिशांच्या मदतीला धावून आला एक स्थानिक मेंढपाळ— शिंग्रोबा धनगर.
डोंगरकपारीत मेंढ्या चारणाऱ्या शिंग्रोबांना घाटातील गुप्त पायवाटांची अचूक माहिती होती.
इंजिनिअर्स जेव्हा रस्ता शोधण्यात हतबल झाले, तेव्हा शिंग्रोबांनी दऱ्याखोऱ्यातून रेल्वेसाठीचा सर्वात सोपा आणि सुरक्षित मार्ग त्यांना दाखवला.
आज आपण ज्या रेल्वे मार्गाने अवघ्या काही तासांत प्रवास करतो, त्या मार्गाची पहिली 'रेषा' शिंग्रोबांच्या मार्गदर्शनामुळेच आखली गेली.
इतिहास सांगतो की, ब्रिटिशांना कामात मदत केल्यानंतर शिंग्रोबा शांत बसले नाहीत. त्यांनी याच ब्रिटिशांकडे स्वराज्याची आणि हक्काची मागणी केली. ज्या हातांनी प्रगतीची वाट दाखवली, तेच हात आता जुलमी सत्तेविरुद्ध उभे राहिले होते. हा 'वाटाड्या' आता त्यांच्यासाठी धोका बनला होता. परिणामी, ब्रिटिशांनी त्यांच्या अंगावर गोळ्या झाडून त्यांची हत्या केली आणि स्वराज्याच्या या पाखराला हौतात्म्य पत्करावे लागले.
आज शिंग्रोबा धनगर हे या घाटाचे रक्षक मानले जातात.
जुन्या मुंबई-पुणे मार्गावर शिंग्रोबांचे छोटेसे मंदिर आहे.
घाटातून जाणारा प्रत्येक प्रवासी, मग तो एसटी ड्रायव्हर असो वा आलिशान कारचा मालक, श्रद्धेने मंदिरात नाणी अर्पण करतो.
आजही लोकांची अशी श्रद्धा आहे की, शिंग्रोबांचे दर्शन घेतल्याशिवाय घाटाचा प्रवास निर्विघ्न पार पडत नाही.
शिंग्रोबा म्हणजे केवळ एक नाव नाही, तर सह्याद्रीच्या दुर्गम दऱ्यांत दडलेला तो अभिमान आहे, ज्याने आधुनिक भारताला रस्ताही दिला आणि स्वतःच्या मातीसाठी प्राणांची आहुतीही दिली!