Lifestyle : आजकाल प्रत्येकाच्या हातात मोबाईल आहे. सकाळी उठल्यापासून रात्री झोपेपर्यंत आपण इंस्टाग्राम, फेसबुक, न्यूज, व्हॉट्सअपवर काहीतरी स्क्रोल करत असतो. नकारात्मक बातम्या, वादग्रस्त पोस्ट, एखाद्याचे भांडण, दुसऱ्याचे यश पाहून आपण तासन्तास स्क्रीनवर अडकतो. नंतर रात्री झोपताना एक विचित्र अपराधीपणा वाटतो की आज दिवसभर काहीच काम केले नाही, फक्त वेळ वाया घालवला. या भावनेलाच मानसशास्त्रात डूमस्क्रोलिंग गिल्ट असे म्हणतात.
डूमस्क्रोलिंग गिल्ट म्हणजे काय -
डूम म्हणजे वाईट बातमी आणि स्क्रोलिंग म्हणजे सतत खाली वर करणे. जेव्हा आपण जाणूनबुजून वाईट, नकारात्मक, भीतीदायक बातम्या सतत वाचत राहतो आणि थांबू शकत नाही, तेव्हा त्याला डूमस्क्रोलिंग म्हणतात. आणि त्यानंतर जो अपराधीपणा, थकवा आणि अस्वस्थता येते त्याला गिल्ट म्हणतात.
अनेकांना वाटते की मी फक्त टाईमपास करतोय, पण मेंदूसाठी हा टाईमपास नसतो. सतत नकारात्मक माहिती वाचल्याने मेंदूमध्ये कॉर्टिसोल नावाचे स्ट्रेस हार्मोन वाढते. त्यामुळे चिंता, चिडचिड आणि झोप न लागणे या समस्या सुरू होतात. अमाहा या संस्थेच्या अहवालानुसार भारतात 82 टक्के लोक स्क्रीन टाईम वाढल्याने मानसिक थकवा आल्याचे सांगतात आणि त्यातले बहुतांश तरुण आहेत.
तुम्हाला डूमस्क्रोलिंग गिल्ट आहे हे कसे ओळखावे -
पहिले लक्षण म्हणजे झोपण्यापूर्वी मोबाईल हातात घेणे आणि अर्धा तासाचा एक तास कधी होतो हे कळत नाही. दुसरे म्हणजे स्क्रोल करताना मनात सारखे विचार येणे की हे बघू नको, बंद कर, पण तरीही हात थांबत नाही. तिसरे लक्षण म्हणजे रील किंवा बातम्या पाहिल्यानंतर स्वतःची इतरांशी तुलना करणे आणि आपण काहीच करत नाही आहोत असे वाटणे. चौथे लक्षण म्हणजे सकाळी उठल्यावर डोके जड असणे, दिवसभर थकवा जाणवणे आणि कोणत्याही कामात लक्ष न लागणे. पाचवे आणि सगळ्यात महत्त्वाचे म्हणजे रात्री स्वतःला दोष देणे की आजचा दिवस वाया गेला.
याचा मानसिक आरोग्यावर काय परिणाम होतो -
सतत डूमस्क्रोलिंग केल्याने मेंदूला कधीच विश्रांती मिळत नाही. त्यामुळे अँक्झायटी म्हणजे सतत काळजी वाटणे ही समस्या वाढते. अनेक तरुणांमध्ये लो मूड म्हणजे सतत उदास वाटणे आणि मूड स्विंग ही समस्या याचमुळे वाढली आहे. झोपेची सायकल पूर्णपणे बिघडते. रात्री उशिरापर्यंत निळ्या प्रकाशात स्क्रीन पाहिल्याने झोपेचे हार्मोन मेलाटोनिन कमी होते आणि झोप लागत नाही. परिणामी दुसऱ्या दिवशी कामावर लक्ष लागत नाही आणि पुन्हा अपराधीपणा येतो. हे एक दुष्टचक्र बनते.
यातून बाहेर कसे यावे, पाच सोपे उपाय -
पहिला उपाय म्हणजे सकाळचा पहिला एक तास आणि रात्री झोपण्यापूर्वीचा शेवटचा एक तास नो फोन टाईम ठेवा. या वेळेत मोबाईलला हात लावू नका. त्याऐवजी पुस्तक वाचा किंवा कुटुंबाशी बोला.
दुसरा उपाय म्हणजे फोनमधील ग्रे स्केल मोड चालू करा. रंगीत स्क्रीनपेक्षा ब्लॅक अँड व्हाईट स्क्रीनवर रील पाहण्याची इच्छा आपोआप कमी होते. अनेक मानसोपचार तज्ज्ञ हा उपाय सुचवतात.
तिसरा उपाय म्हणजे सोशल मीडियासाठी ठराविक वेळ ठरवा. दिवसातून दोन वेळा, प्रत्येकी 20 मिनिटे असे टायमर लावूनच इंस्टाग्राम किंवा न्यूज बघा. टायमर वाजला की ॲप बंद करा.
चौथा उपाय म्हणजे जे अकाउंट पाहून तुम्हाला नकारात्मक वाटते, भीती वाटते किंवा स्वतःबद्दल वाईट वाटते, अशा अकाउंटला ताबडतोब अनफॉलो किंवा म्यूट करा. तुमचा फीड तुम्हीच स्वच्छ ठेवू शकता.
पाचवा उपाय म्हणजे स्क्रोल करण्याऐवजी रिप्लेस करा. जेव्हा स्क्रोल करण्याची तीव्र इच्छा होईल तेव्हा मोबाईल खाली ठेवून 5 मिनिटे दीर्घ श्वास घ्या, पाणी प्या किंवा दोन मिनिटे चालून या. हा छोटा ब्रेक मेंदूला रिसेट करतो.
कधी डॉक्टरांना भेटावे -
जर तुम्हाला आठवडाभरापेक्षा जास्त काळ झोप लागत नसेल, सतत अस्वस्थ वाटत असेल, कोणत्याही कामात आनंद वाटत नसेल आणि मोबाईलशिवाय राहवत नसेल तर एकदा समुपदेशकाची मदत घेणे चांगले. यात लाजण्यासारखे काही नाही. भारतात आता समुपदेशन सेवा शोधणाऱ्यांचे प्रमाण 14 टक्क्यांनी वाढले आहे, लोक मोकळेपणाने बोलत आहेत.
डूमस्क्रोलिंग गिल्ट हा काही तुमचा वैयक्तिक दोष नाही, हा मोबाईल कंपन्यांनी मुद्दाम तयार केलेला एक पॅटर्न आहे की तुम्ही जास्तीत जास्त वेळ स्क्रीनवर राहावा. पण याची जाणीव होणे हीच पहिली आणि मोठी स्टेप आहे. आजपासूनच थोडा वेळ मोबाईल बाजूला ठेवून स्वतःसाठी वेळ काढा.
वरील माहिती सामान्य मानसिक आरोग्य जागरूकतेसाठी आहे. तुम्हाला तीव्र अस्वस्थता वाटत असल्यास जवळच्या मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांचा किंवा डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.