हिंदू धर्मात चातुर्मासातील अत्यंत महत्त्वाचा आणि पवित्र मानला जाणारा कार्तिक महिना सुरू झाला आहे. धार्मिक आणि पौराणिक मान्यतानुसार, कार्तिक महिना हा अत्यंत पुण्यदायी आणि मोक्ष देणारा महिना मानला जातो. हा महिना सृष्टीचे पालनकर्ते भगवान श्रीहरि विष्णू आणि त्यांचे अवतार भगवान श्रीकृष्ण यांना विशेष प्रिय आहे. या पवित्र महिन्यात श्रीकृष्णांनी आपल्या बाललीलांच्या माध्यमातून भक्तांना भक्ती, प्रेम आणि समर्पणाचा अद्भुत संदेश दिला होता. याच कारणामुळे कार्तिक महिन्याला 'दामोदर मास' म्हणूनही ओळखले जाते.
'दामोदर' हा शब्द दोन संस्कृत शब्दांपासून तयार झाला आहे – 'दाम' म्हणजे दोरी आणि 'उदर' म्हणजे पोट. याचा अर्थ असा की, 'ज्या भगवंताच्या पोटाला दोरीने बांधले गेले आहे तो दामोदर. कार्तिक महिन्यात भगवान श्रीकृष्णांच्या दामोदर रूपाची पूजा करण्याला विशेष महत्त्व आहे. कार्तिक मासात 'श्री दामोदराष्टक' या स्तोत्राचे पठण करण्याला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. यामुळे मनाला शांती लाभते आणि सर्व पापांतून मुक्ती मिळते.
श्रीमद्भागवत महापुराणात श्रीकृष्णांच्या बाललीलांचे अत्यंत मनमोहक वर्णन आढळते. गोकुळात आणि नंदगावात बाललीला करत असताना, एक दिवस माता यशोदा कान्हाला (श्रीकृष्णाला) घरातून लोणी चोरून खाताना रंगेहात पकडते. बालकृष्ण अतिशय नटखट आणि खोडकर होते. माता यशोदा जेव्हा हातात छडी घेऊन त्यांच्या मागे धावली, तेव्हा श्रीकृष्ण घाबरून पळू लागले. परंतु, शेवटी मातेच्या अथांग प्रेमासमोर ते शरण आले आणि माता यशोदा जेव्हा बालकृष्णाला दोरीने बांधण्याचा प्रयत्न करते, तेव्हा ती दोरी प्रत्येक वेळी दोन बोटे लहान पडते. हा प्रसंग भक्ताला एक मोठा आध्यात्मिक धडा शिकवतो. भगवान श्रीकृष्ण हे अनंत आणि अथांग आहेत, त्यांना भौतिक साधनांनी किंवा बळजबरीने कधीही बांधता येत नाही. परंतु, जेव्हा माता यशोदा थकते आणि तिच्यातील अहंकार पूर्णपणे गळून पडतो, तेव्हा केवळ तिच्या निस्सीम, निर्मळ आणि वात्सल्यपूर्ण प्रेमापोटी भगवंत स्वतःला बांधून घेतात. हा प्रसंग सिद्ध करतो की, जो भक्त निष्काम भावनेने ईश्वराची आराधना करतो, त्याच्या प्रेमाच्या बंधनात स्वतः विधाताही आनंदाने अडकतो.
कार्तिक महिन्यात दामोदर रूपाची पूजा करणे अत्यंत फलदायी मानले गेले आहे. या काळात भक्तांसाठी काही विशेष धार्मिक नियम सांगण्यात आले आहेत, या महिन्यात तुळशीजवळ आणि मंदिरांमध्ये दीपदान करण्याला प्रचंड महत्त्व आहे. यामुळे जीवनातील अंधार दूर होऊन सुख-समृद्धी लाभते. कार्तिक शुद्ध द्वादशी ते पौर्णिमेदरम्यान तुळशीचा विवाह भगवान विष्णूंच्या शालिग्राम रूपाशी लावला जातो, ज्यानंतर हिंदू धर्मात लग्नसराईला सुरुवात होते. या महिन्यात सूर्योदयापूर्वी पवित्र नद्यांमध्ये स्नान केल्याने सर्व पापांतून मुक्ती मिळते अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.
थोडक्यात सांगायचे तर, कार्तिक महिना हा केवळ उपवास किंवा कर्मकांडाचा काळ नसून, तो आपल्या मनातील अहंकाराचा नाश करून भगवंताच्या चरणी पूर्णपणे समर्पित होण्याचा काळ आहे. विश्वाचा चालक-मालक असलेला परमेश्वरसुद्धा खऱ्या भक्तीचा भुकेला असतो, हाच संदेश हा पवित्र महिना आपल्याला देतो.