भारताने आपल्या सुरक्षा धोरणात एक ऐतिहासिक आणि अत्यंत मोठा बदल केला आहे. देशाच्या सुरक्षेला वाढता धोका लक्षात घेता, भारताने आपली १२ अण्वस्त्रे ‘रेडी टू युज’ म्हणजेच तात्काळ वापरासाठी सज्ज असलेल्या ऑपरेशनल मोडवर तैनात केली आहेत. स्टॉकहोम इंटरनॅशनल पीस रिसर्च इन्स्टिट्यूट (SIPRI) या जागतिक स्तरावर शस्त्रास्त्रांवर लक्ष ठेवणाऱ्या संस्थेच्या २०२६ च्या ताज्या अहवालात ही खळबळजनक माहिती समोर आली आहे. भारताच्या लष्करी इतिहासात पहिल्यांदाच शांततेच्या काळात अण्वस्त्रे अशा प्रकारे प्रत्यक्ष वापरासाठी सज्ज ठेवण्यात आली आहेत. हा निर्णय भारताच्या सामरिक रणनीतीतील एक मोठा बदल मानला जात आहे.
तात्काळ वापरासाठी अण्वस्त्रे तैनात करणाऱ्या जगातील महासत्तांच्या यादीत भारताने आता अधिकृतपणे सहावे स्थान पटकावले आहे. स्टॉकहोम इंटरनॅशनल पीस रिसर्च इन्स्टिट्यूट (SIPRI) च्या २०२६ च्या अहवालानुसार, जगात प्रत्यक्षात अण्वस्त्रे तैनात ठेवणाऱ्या देशांमध्ये आता भारताचे नाव अत्यंत महत्त्वाच्या स्थानी आले आहे. या नव्या तैनातीमुळे भारताने बदलत्या जागतिक परिस्थितीमध्ये ‘शांतता ही केवळ बोलण्याने नाही, तर शक्तीने प्राप्त होते’ हा कडक संदेश जगाला दिला आहे.
पारंपरिक रणनीतीला फाटा; अण्वस्त्रे थेट क्षेपणास्त्रांना जोडली
यापूर्वी भारताची रणनीती अशी होती की, शांततेच्या काळात अण्वस्त्रे आणि ती वाहून नेणारी क्षेपणास्त्रे वेगवेगळ्या सुरक्षित ठिकाणी ठेवली जात होती. केवळ युद्धाच्या किंवा अत्यंत गंभीर परिस्थितीतच ती एकत्र (Mated) केली जात असत. मात्र, आता बदलत्या जागतिक परिस्थितीमध्ये शत्रूला वेगाने चोख प्रत्युत्तर देण्यासाठी ही १२ अण्वस्त्रे थेट लॉन्चर्स आणि क्षेपणास्त्रांसोबत जोडली गेल्याचा अंदाज आहे. जमिनीखालील क्षेपणास्त्र सायलो आणि समुद्राच्या खोलीत लपलेल्या अण्वस्त्र सज्ज पाणबुड्यांमध्ये ही शस्त्रास्त्रे आता कोणत्याही धोक्याला तोंड देण्यासाठी हाय-अलर्टवर ठेवण्यात आली आहेत.
भारताने उचललेले हे पाऊल चीन आणि पाकिस्तानच्या सीमेवरील वाढत्या आव्हानांना दिलेले चोख प्रत्युत्तर मानले जात आहे. संरक्षण तज्ज्ञांच्या मते, चीनची विस्तारवादी वृत्ती, एलएसीवरील वाढता दबाव आणि पाकिस्तानची अस्थिरता पाहता भारताला आपली अण्वस्त्र क्षमता अद्ययावत करणे अनिवार्य झाले होते. चीनकडे भारतापेक्षा कितीतरी पटीने जास्त अण्वस्त्रे असून तो भारतीय सीमेजवळ क्षेपणास्त्र तळ उभारत आहे. दुसरीकडे, पाकिस्तानचे ‘नो फर्स्ट युज’ धोरण नाही आणि त्यांनी विशेषतः भारतासाठी ‘नासर’ सारखी छोटी टॅक्टिकल अण्वस्त्रे विकसित केली आहेत. अशा परिस्थितीत शत्रू राष्ट्रांनी कोणतीही आगळीक करू नये, यासाठी ‘प्रतिरोधक’ म्हणून भारताने ही तैनाती केली आहे.
भारताचा एकूण साठा १९० वर; चीन-पाकिस्तानची स्थिती काय?
SIPRI च्या २०२६ च्या अहवालानुसार, जानेवारी २०२६ पर्यंत भारताकडील एकूण अण्वस्त्रांचा साठा वाढून १९० वर पोहोचला आहे. शेजारील देशांचा विचार केला तर चीनने आपली ३४ अण्वस्त्रे हाय-अलर्ट मोडवर ठेवली आहेत. पाकिस्तानकडे एकूण १७० अण्वस्त्रे आहेत, मात्र त्यांची कोणतीही अण्वस्त्रे अद्याप थेट ऑपरेशनल तैनात केलेली नाहीत.
अण्वस्त्रे तात्काळ वापरासाठी सज्ज ठेवली असली, तरी भारताचे ‘नो फर्स्ट युज’ (No First Use - म्हणजेच आधी अण्वस्त्र हल्ला न करणे) हे मूलभूत धोरण अद्यापही कायम आहे. भारताचा हा निर्णय केवळ शत्रूच्या संभाव्य हल्ल्याला वेगाने आणि अचूकपणे रोखण्यासाठी (Deterrence) घेण्यात आला आहे.
जागतिक क्रमवारी: कोण कुठे आहे?
सिप्रीच्या ताज्या अहवालानुसार, प्रत्यक्ष ऑपरेशनल मोडमध्ये अण्वस्त्रे तैनात ठेवणाऱ्या देशांची आकडेवारी खालीलप्रमाणे आहे:
१. रशिया: १७९६ तैनात अण्वस्त्रांसह जगात पहिल्या क्रमांकावर.
२. अमेरिका: १७७० तैनात अण्वस्त्रांसह दुसऱ्या क्रमांकावर.
३. फ्रान्स: २८० तैनात अण्वस्त्रांसह तिसऱ्या क्रमांकावर.
४. ब्रिटन: १२० तैनात अण्वस्त्रांसह चौथ्या क्रमांकावर.
५. चीन: ३४ तैनात अण्वस्त्रांसह पाचव्या क्रमांकावर.
६. भारत: १२ तैनात अण्वस्त्रांसह आता सहाव्या क्रमांकावर.
भारताच्या अण्वस्त्र धोरणाचा नवा अध्याय
भारताने या शक्तिशाली देशांच्या क्लबमध्ये प्रवेश केल्यामुळे दक्षिण आशियातील सामरिक संतुलन पूर्णपणे बदलले आहे. आतापर्यंत शांततेच्या काळात अण्वस्त्रे गोदामात ठेवणाऱ्या भारताने, आता थेट १२ अण्वस्त्रे हाय-अलर्टवर ठेवून शत्रूला कोणत्याही धाडसाचे गंभीर परिणाम भोगण्याचा इशारा दिला आहे. पाकिस्तानकडे एकूण १७० अण्वस्त्रे असली तरी, प्रत्यक्ष तैनात असलेल्या अण्वस्त्रांच्या या शक्तिशाली यादीत अद्याप पाकिस्तानला स्थान मिळालेले नाही.