आपण अनेकदा ऐकतो त्याला अपेंडिक्स झाला आहे आणि ऑपरेशन करावे लागणार आहे. पण अपेंडिक्स म्हणजे नेमके काय आणि तो प्रत्येकाच्या शरीरात असतो का, याबद्दल अनेकांना माहिती नसते.
अपेंडिक्स ही मोठ्या आतड्याच्या सुरुवातीला पोटाच्या उजव्या खालच्या बाजूला असलेली बोटासारखी छोटी नळी आहे. प्रत्येक सामान्य व्यक्तीच्या शरीरात अपेंडिक्स असतो. दैनंदिन पचनक्रियेमध्ये त्याचा मोठा वाटा नसला तरी त्यामध्ये प्रतिकारशक्तीशी संबंधित ऊतक असते आणि तो पूर्णपणे निरुपयोगी आहे असे म्हणता येणार नाही.
सामान्य भाषेत अपेंडिक्स झाला असे म्हटले जाते, पण वैद्यकीय भाषेत त्याला अपेंडिसायटिस म्हणतात. अपेंडिक्सच्या आत अडथळा निर्माण झाला किंवा संसर्ग झाला तर त्याला सूज येते, यालाच अपेंडिसायटिस म्हणतात.
सुरुवातीला वेदना नाभीभोवती सुरू होते आणि काही तासात ती पोटाच्या उजव्या खालच्या बाजूला जाते. यासोबत पोटदुखी वाढत जाणे, चालताना किंवा खोकताना वेदना वाढणे, भूक न लागणे, मळमळ किंवा उलटी येणे, ताप येणे, पोट फुगणे अशी लक्षणे दिसू शकतात. प्रत्येकामध्ये सर्व लक्षणे असतीलच असे नाही.
एका सोप्या उदाहरणाने समजून घेऊ. घरातील एका छोट्या पाण्याच्या पाइपमध्ये कचरा अडकला तर तिथे दाब वाढतो आणि पाइप फुटण्याची भीती असते. अगदी तसेच अपेंडिक्सच्या आत अडथळा आला तर सूज वाढून समस्या गंभीर होऊ शकते. त्यामुळे पोटदुखीकडे दुर्लक्ष करणे धोक्याचे ठरू शकते.
अपेंडिसायटिसचा संशय आल्यास घरगुती उपाय करून वेळ घालवू नका. तातडीने डॉक्टरांकडे जा. डॉक्टर तपासणी करून रक्त तपासणी, सोनोग्राफी किंवा सीटी स्कॅन करण्याचा सल्ला देऊ शकतात. उपचार न झाल्यास अपेंडिक्स फुटून पोटात गंभीर संसर्ग होऊ शकतो.
अपेंडिसायटिसमध्ये अनेकदा अपेंडिक्स काढून टाकण्याचे ऑपरेशन केले जाते. याला अपेंडेक्टॉमी म्हणतात. हे ऑपरेशन बहुतेक वेळा दुर्बिणीद्वारे छोट्या छिद्रांमधून केले जाते. काही सौम्य प्रकरणांमध्ये डॉक्टर केवळ औषधांनी उपचार करतात, मात्र याचा निर्णय डॉक्टरच घेतात.
थोडक्यात, अपेंडिक्स शरीरात असणे घाबरण्याचे कारण नाही, पण त्याला सूज आल्यावर दुर्लक्ष करणे धोकादायक ठरू शकते. शरीर वेदनेच्या रूपाने इशारा देत असते, तो वेळीच ओळखणे महत्त्वाचे आहे.