Health : तुम्हाला कधी असे झाले आहे का, परीक्षेच्या आधी किंवा महत्वाच्या मीटिंगच्या आधी पोटात गोळा आल्यासारखे वाटणे, मळमळणे, वारंवार टॉयलेटला जावे लागणे? किंवा खूप टेन्शनमध्ये असताना भूकच न लागणे किंवा खूप जास्त खाणे? हे योगायोग नाही. आपले पोट आणि मेंदू यांच्यात थेट बोलणे चालू असते. विज्ञानात याला गट-ब्रेन कनेक्शन म्हणतात.
आपले पोट म्हणजे दुसरा मेंदू असे का म्हणतात?
आपल्या आतड्यांमध्ये कोट्यवधी नसा असतात आणि कोट्यवधी चांगले बॅक्टेरिया असतात. या बॅक्टेरियांना गट मायक्रोबायोम म्हणतात. हे बॅक्टेरिया फक्त अन्न पचवत नाहीत, तर ते अनेक रसायने तयार करतात. आनंदी वाटण्यासाठी लागणारे सेरोटोनिन नावाचे रसायन त्यापैकी 90 टक्क्यांहून जास्त पोटातच तयार होते. त्यामुळे पोट बिघडले की मनही बिघडते आणि मन बिघडले की पोटही बिघडते.
हे कनेक्शन कसे काम करते समजून घ्या
मेंदू पासून पोटापर्यंत वेगस नावाची एक मोठी नस जाते. ती दोघांमध्ये माहितीची देवाणघेवाण करते. जेव्हा तुम्ही खूप तणावात असता, तेव्हा मेंदू ही नस मार्फत पोटाला सांगतो की आता संकट आहे, पचन थांबव. त्यामुळे ऍसिडिटी, पोट फुगणे, बद्धकोष्ठता किंवा जुलाब सुरू होतात.
उलट जेव्हा तुम्ही रोज जंक फूड, जास्त साखर, जास्त तेलकट खाता, अँटिबायोटिक औषधे जास्त घेता, झोप नीट घेत नाही, तेव्हा पोटातील चांगले बॅक्टेरिया मरतात आणि वाईट बॅक्टेरिया वाढतात. यामुळे आतड्यांमध्ये सूज येते आणि तेच रसायने मेंदूकडे जातात. मग कारण नसताना चिडचिड, थकवा, उदास वाटणे, लक्ष न लागणे, झोप न येणे असे त्रास सुरू होतात. अनेक लोकांमध्ये इरिटेबल बॉवेल सिंड्रोम म्हणजे वारंवार पोट बिघडणे आणि चिंता, डिप्रेशन यांचा जवळचा संबंध याच कारणामुळे दिसतो.
लक्षणे कशी ओळखावी की हा पोट मनाचा खेळ आहे?
जर तुम्हाला खालील गोष्टी वारंवार होत असतील तर तो फक्त पोटाचा आजार नसून गट-ब्रेन कनेक्शन बिघडल्याचा संकेत असू शकतो
जेवल्यानंतर लगेच पोट फुगणे, गॅस होणे
काही खाल्ले की लगेच टॉयलेटला जावे लागणे किंवा 2-3 दिवस टॉयलेट न होणे
सतत थकवा, झोपूनही फ्रेश न वाटणे
विनाकारण चिंता वाटणे, छोट्या गोष्टींचा जास्त विचार करणे
साखर किंवा मैद्याचे पदार्थ खाण्याची सतत इच्छा होणे
चेहऱ्यावर पुरळ येणे, तोंडाला वास येणे
ही लक्षणे असतील तर फक्त गॅसचे औषध घेऊन भागणार नाही, तर मूळ कारणाकडे लक्ष द्यावे लागेल.
पोट आणि मन दोन्ही निरोगी ठेवण्यासाठी काय करावे?
1. खाण्यात फायबर वाढवा. रोजच्या जेवणात दही, ताक, ज्वारी, बाजरी, नाचणी, मोड आलेली कडधान्ये, हिरव्या पालेभाज्या, केळी, पपई असावी. हे चांगल्या बॅक्टेरियांचे खाद्य आहे. याला प्रीबायोटिक म्हणतात.
2. प्रोबायोटिक नैसर्गिकरित्या घ्या. रोज एक वाटी घरी लावलेले आंबट नसलेले दही किंवा ताक. बाजारातील साखर घातलेले प्रोबायोटिक ड्रिंक रोज घेण्याची गरज नाही.
3. साखर, मैदा, अतिप्रक्रिया केलेले पॅकेट फूड, कोल्ड्रिंक कमी करा. हे वाईट बॅक्टेरियांना वाढवतात.
4. जेवताना घाई करू नका. मोबाईल बघत जेवू नका. सावकाश चावून जेवा. मेंदूला पोट भरल्याचा संदेश जायला 20 मिनिटे लागतात.
5. झोप आणि चालणे. रोज 7 तास झोप आणि दिवसातून 30 मिनिटे चालण्याने पोटातील बॅक्टेरिया संतुलित राहतात. तणावासाठी रोज 10 मिनिटे दीर्घ श्वास घेणे, अनुलोम विलोम करणे खूप उपयोगी आहे.
6. गरज नसताना अँटिबायोटिक घेऊ नका. डॉक्टरांनी दिले तर पूर्ण कोर्स करा आणि त्यानंतर दही ताक वाढवा.
7. पाणी भरपूर प्या, पण जेवताना मध्ये मध्ये खूप पाणी पिऊ नका.
लक्षात ठेवा, पोट साफ असेल तरच मन प्रसन्न राहते हे आपले आजी आजोबा उगाच म्हणत नव्हते. आता विज्ञानानेही तेच सिद्ध केले आहे. जर तुम्हाला महिनोनमहिने पोटाचा त्रास आणि सोबत मन उदास राहण्याचा त्रास असेल तर स्वतःहून औषध घेऊ नका. तुमच्या फॅमिली डॉक्टर किंवा गॅस्ट्रोएंटरोलॉजिस्ट आणि गरज असल्यास मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांचा सल्ला घ्या. पोटाची काळजी म्हणजेच मनाची काळजी आहे.