आजकाल 20 ते 40 वयोगटातील प्रत्येक दुसरी व्यक्ती एकच तक्रार करते, रोज सकाळी पोट साफ होत नाही. पोट जड राहते, दिवसभर आळस येतो, भूक लागत नाही आणि डोके दुखते. डॉक्टरकडे गेल्यावर सगळ्यांना एकच निदान मिळते, बद्धकोष्ठता म्हणजेच कॉन्स्टिपेशन. इंग्रजी औषधांनी तात्पुरते बरे वाटते, पण आयुर्वेदात यावर कायमचे उपाय सांगितले आहेत.
बद्धकोष्ठता का होते?
आपले जेवण, झोप आणि पाणी या तीन गोष्टी बिघडल्या की बद्धकोष्ठता सुरू होते. मैद्याचे पदार्थ जास्त खाणे, दिवसभर पाणी कमी पिणे, रात्री उशिरा जेवणे, रोज सकाळी शौचाची वेळ न पाळणे आणि सतत बैठे काम करणे ही मुख्य कारणे आहेत. आयुर्वेदानुसार शरीरातील वात दोष वाढला की मोठ्या आतड्याची हालचाल मंद होते आणि मल कोरडा होतो.
5 सोपे आयुर्वेदिक उपाय जे खरच काम करतात
1. त्रिफळा चूर्ण - रात्रीचा रामबाण उपाय
त्रिफळा म्हणजे आवळा, हिरडा आणि बेहडा या तीन फळांचे मिश्रण. हे जुलाबाचे औषध नाही, तर आतड्यांना ताकद देणारे रसायन आहे. रोज रात्री झोपताना एक चमचा त्रिफळा कोमट पाण्यासोबत घ्यावा. सुरुवातीला 3 दिवस पातळ शौच होईल, पण नंतर सवय लागते. ज्यांना मूळव्याध आहे, त्यांनी डॉक्टरांना विचारूनच घ्यावे.
2. सकाळी उठल्यावर उषापान
रात्री तांब्याच्या भांड्यात पाणी ठेवावे आणि सकाळी उठल्यावर अनोशापोटी 2 ते 3 ग्लास कोमट पाणी प्यावे. याला उषापान म्हणतात. पाण्यामुळे आतड्यात साचलेला मल मऊ होतो आणि नैसर्गिकरित्या पोट साफ होते. यासोबत 5 मिनिटे पोटावर हात फिरवून मालिश केल्यास जास्त फायदा होतो.
3. तूप आणि गरम दूध
ज्यांचे पोट खूप दिवसांपासून साफ होत नाही, त्यांच्यासाठी हा उपाय आहे. रात्री एक कप गरम दुधात एक चमचा गायीचे साजूक तूप टाकून प्यावे. तूपामुळे आतड्याला वंगण मिळते आणि मल सहज बाहेर पडतो. मधुमेही लोकांनी हा उपाय टाळावा.
4. फायबरयुक्त जेवणात बदल
रोजच्या जेवणात एक वाटी भिजवलेले हरभरे, पपई, पेरू, पालक आणि भोपळ्याचा समावेश करावा. रात्री 5 ते 6 मनुका आणि 2 अंजीर पाण्यात भिजवून सकाळी खावे. यात नैसर्गिक फायबर असते जे मलाचे प्रमाण वाढवते. मैदा, बिस्कीट, फास्ट फूड आणि चहा-कॉफीचे प्रमाण कमी करावे.
5. वेळेवर शौचास जाण्याची सवय आणि पवनमुक्तासन
शरीराला एक घड्याळ असते. रोज सकाळी एकाच वेळी शौचास जावे, जरी पोट साफ झाले नाही तरी 10 मिनिटे बसावे. हळूहळू सवय लागते. सोबतच रोज सकाळी 5 मिनिटे पवनमुक्तासन, वज्रासन आणि थोडे चालणे करावे. यामुळे आतड्याची हालचाल सुधारते.
त्रिफळा खरच काम करते का?
होय, पण योग्य पद्धतीने घेतले तर. त्रिफळा हे एका दिवसात जादू करणारे औषध नाही. ते 15 ते 20 दिवस रोज घेतल्यावर आतड्यांची ताकद वाढते. बाजारात गोळ्या आणि पावडर दोन्ही मिळते, पण चूर्ण जास्त प्रभावी असते. त्रिफळा घेताना जास्त तिखट आणि तेलकट खाणे टाळावे.
कधी डॉक्टरकडे जावे?
जर 4 ते 5 दिवसांपेक्षा जास्त पोट साफ होत नसेल, शौचातून रक्त येत असेल, वजन अचानक कमी होत असेल किंवा पोटात तीव्र दुखत असेल, तर घरगुती उपाय न करता लगेच डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.
डिस्क्लेमर: हा लेख सर्वसामान्य माहितीसाठी आहे. यातील उपाय हे आयुर्वेदिक ग्रंथ आणि तज्ज्ञांच्या सल्ल्यावर आधारित आहेत. कोणताही उपाय सुरू करण्यापूर्वी आपल्या फॅमिली डॉक्टरांचा किंवा आयुर्वेद तज्ज्ञांचा सल्ला जरूर घ्या. प्रत्येकाची प्रकृती वेगळी असते, त्यामुळे औषधाचा परिणाम वेगवेगळा होऊ शकतो.