मोरेश्वर मोरगाव : अष्टविनायक यात्रेची सुरुवात आणि सांगता मोरगाव येथूनच होते. पुणे जिल्ह्यातील बारामती तालुक्यातील हे ठिकाण आहे. इथल्या गणपतीला मोरेश्वर असेही म्हणतात, कारण गणपतीने मोरावर बसून राक्षसाचा वध केला होता. हे मंदिर कर्हा नदीच्या काठावर वसलेले आहे.
पौराणिक कथा
एकदा सिंधू नावाचा राक्षस होता. त्याने सूर्याची कठोर तपश्चर्या करून अमरत्वाचा वर मागितला. सूर्याने त्याला सांगितले की जोपर्यंत त्याच्या डोक्यावरील अमृत कलश भरलेला आहे तोपर्यंत त्याला मरण येणार नाही. वर मिळताच सिंधूने तीनही लोकांत धुमाकूळ घातला. सर्व देव त्रस्त झाले. तेव्हा सर्व देवांनी गणपतीची आराधना केली. गणपतीने मयुरावर आरूढ होऊन अवतार घेतला आणि सिंधू राक्षसाशी युद्ध केले. मोरावर बसल्यामुळे त्याचे नाव मयुरेश्वर पडले. सिंधूचा वध केल्यानंतर त्याचे शीर जिथे पडले ते ठिकाण म्हणजे मोरगाव. पूर्वी इथे मोरांची संख्या खूप होती, म्हणूनही मोरगाव हे नाव पडले असे सांगतात. दुसरी कथा अशी की, मोरया गोसावी यांचे हे साधनास्थळ होते. त्यांच्या भक्तीमुळे गणपती इथे प्रकट झाला.
आध्यात्मिक आणि भौगोलिक महत्त्व
हे मंदिर बहामनी काळात बांधले गेले असे मानले जाते. मंदिर काळ्या दगडात बांधलेले असून चारही बाजूंनी तटबंदी आणि चार दरवाजे आहेत. मंदिरात नंदीची मूर्ती आहे, जे गणपती मंदिरात दुर्मिळ आहे. कारण नंदी भगवान शंकराचे वाहन आहे, पण इथे शंकराने गणपतीचे दर्शन घ्यायला आल्याची कथा सांगितली जाते. अष्टविनायकातील ही एकमेव उजव्या सोंडेची मूर्ती आहे. उजव्या सोंडेचा गणपती जागृत आणि कडक मानला जातो. त्यामुळे इथे पूजा करताना खूप नियम पाळावे लागतात. गाभाऱ्यातील मूर्ती बैठ्या स्वरूपात असून डोळ्यात आणि बेंबीत हिरे आहेत.
पुण्यातून कसे जायचे - अंतर आणि वाहतूक
पुण्यापासून मोरगावचे अंतर सुमारे 65 ते 70 किलोमीटर आहे.
1. स्वतःच्या गाडीने किंवा कारने :
पुणे - हडपसर - सासवड रोड - जेजुरी फाटा - मोरगाव. हा सर्वात सोपा मार्ग आहे. पुणे - सोलापूर हायवेवरून जेजुरीकडे वळावे लागते. साधारण दीड ते दोन तास लागतात. रस्ता चांगला आहे.
2. एसटी बसने :
स्वारगेट एसटी स्टँडवरून मोरगावसाठी थेट एसटी बसेस आहेत. सकाळी सहा वाजल्यापासून संध्याकाळी सहा वाजेपर्यंत दर अर्ध्या तासाने बस असते. तिकीट सुमारे 100 ते 130 रुपये आहे. तुम्ही जेजुरीपर्यंत बसने जाऊन तिथून शेअर रिक्षानेही मोरगावला जाऊ शकता. जेजुरी ते मोरगाव 18 किलोमीटर आहे.
3. रेल्वेने :
मोरगावला थेट रेल्वे नाही. जवळचे रेल्वे स्टेशन जेजुरी आहे. पुण्यातून जेजुरी पॅसेंजर जाते. जेजुरीला उतरून तिथून एसटी किंवा ऑटोने मोरगावला जावे लागते.
दर्शन वेळा
मंदिर सकाळी 5 वाजता उघडते आणि रात्री 10 वाजता बंद होते. दुपारी 12 ते 1.30 पर्यंत मंदिर बंद असते.
काकड आरती - सकाळी 5.30 वाजता
महानैवेद्य आरती - दुपारी 12 वाजता
संध्यारती - संध्याकाळी 7.30 ते 8 वाजता
अभिषेक करायचा असेल तर सकाळी लवकर जाऊन नाव नोंदवावे लागते.
राहण्याची सोय
मोरगाव छोटे गाव असले तरी भाविकांसाठी राहण्याची सोय चांगली आहे. मंदिर ट्रस्टचे भक्त निवास - सर्वात स्वच्छ आणि कमी दरात खोल्या मिळतात. 500 ते 1000 रुपयात नॉन एसी खोली मिळते. गर्दीच्या काळात आधी फोन करून बुकिंग करणे चांगले.
खाजगी लॉज - गावात 5 ते 6 लॉज आहेत. 700 ते 1500 रुपयांपर्यंत खोली मिळते. अनेक लोक जेजुरीला राहून सकाळी मोरगावचे दर्शन घेतात.
जेवणाची सोय
मंदिरात दुपारी 12 ते 2 पर्यंत महाप्रसाद मिळतो. हा प्रसाद देणगी स्वरूपात असतो. बाहेर गावात छोटी हॉटेल्स आणि खानावळी आहेत. इथे पिठलं भाकरी, मिसळ, वडा पाव सहज मिळतो. उपवासाचे पदार्थही मिळतात.
यात्रेकरूंसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
अष्टविनायक यात्रा मोरगावपासून सुरू करून पुन्हा मोरगावला येऊन संपवावी अशी मान्यता आहे. संपूर्ण अष्टविनायक करायला 2 दिवस लागतात.योग्य मार्ग असा आहे - पुणे - मोरगाव - सिद्धटेक - थेऊर - रांजणगाव - ओझर - लेण्याद्री - महड - पाली - पुन्हा मोरगाव.शनिवार रविवार आणि भाद्रपद महिन्यात आणि माघ महिन्यात इथे खूप गर्दी असते. शक्यतो आठवड्याच्या मधल्या दिवशी जावे. पावसाळ्यात कर्हा नदीला पाणी असताना मंदिराचे दृश्य खूप सुंदर दिसते.