आज 15 ऑगस्ट. संपूर्ण देश तिरंग्याच्या रंगात न्हाऊन निघाला आहे. लाल किल्ल्यावरून पंतप्रधानांचे भाषण, शाळांमधील देशभक्तीपर गाणी, घरोघरी लाडू वाटप... आनंदाचा सोहळा आहे. पण या आनंदाच्या दिवशीच 80 वर्षांपूर्वी घडलेली एक घटना आजही आपल्या काळजावर जखमेसारखी आहे. 15 ऑगस्ट 1947 ची मध्यरात्री. जवाहरलाल नेहरू लाल किल्ल्याच्या प्राचीरावरून "Tryst with Destiny" म्हणत होते. "वर्षानुवर्षांच्या झोपेनंतर भारत पुन्हा जागा होत आहे..." संपूर्ण देशात जल्लोष होता. पण त्याच क्षणी सीमा पलीकडे पाकिस्तानही स्वतंत्र झाला होता. एकाच वेळी दोन देश जन्माला आले आणि एकाच वेळी कोट्यवधी लोक बेघर झाले.
स्वातंत्र्य मिळाले याचा आनंद जसा खरा होता, तसेच फाळणीचे दुःखही तितकेच खरे होते. धर्माच्या नावावर आखलेल्या रेषेने फक्त नकाशा दोन भागात विभागला नाही, तर घरं विभागली, शेतं विभागली, कुटुंबं विभागली. लाहोरमध्ये राहणारा हिंदू आणि कराचीत राहणारा मुस्लिम एका रात्रीत "परका" झाला. ज्या गल्लीत लहानाचे मोठे झालो तिथे आता दुसऱ्या देशाचा झेंडा होता.
इतिहास सांगतो की त्या काही आठवड्यांत 1 कोटी 50 लाख लोकांनी आपलं घर सोडलं. बैलगाड्या, ट्रेन, पायी... जसं जमेल तसं लोक निघाले. "इकडे" जायचं की "तिकडे" हा प्रश्न माणसाने पहिल्यांदा विचारला. ट्रेन आल्या... पण डब्यात प्रेतं होती. स्त्रियांवर अत्याचार झाले. लहान मुलं हरवली. जी माणसं कालपर्यंत शेजारी होती तीच आज एकमेकांच्या जीवावर उठली. स्वातंत्र्याची किंमत रक्ताने मोजावी लागली.
माझ्या आजोबांनी सांगितलेली गोष्ट आजही आठवते. "आमचं वडिलोपार्जित घर रावळपिंडीत होतं. एका रात्रीत फक्त एक पिशवी घेऊन निघालो. आई रडत होती, कारण तुळशी वृंदावन तिथेच राहिलं. वडील म्हणाले परत येऊ, पण कधीच परत जाता आलं नाही." ही फक्त एका कुटुंबाची गोष्ट नाही. अशी लाखो गोष्ट आहेत. फाळणीने फक्त जमीन वाटली नाही, तर मनंही वाटली. पंजाबची समृद्धी अर्धी झाली. बंगालचे तुकडे झाले. एकच भाषा बोलणारे, एकच अन्न खाणारे लोक अचानक "भारतीय" आणि "पाकिस्तानी" झाले. दिल्लीत आलेल्या निर्वासितांसाठी जेव्हा कॅम्प उभे राहिले, तेव्हा स्वातंत्र्याचा खरा अर्थ कळला. स्वातंत्र्य मिळालं, पण त्यासाठी घर द्यावं लागलं.
आज 80 वर्षांनंतरही ती जखम पूर्णपणे भरली नाही. सीमा अजूनही तणावपूर्ण आहेत. युद्धं झाली. दहशतवाद झाला. पण दुसरीकडे आजही वाघा बॉर्डरवर दोन्ही देशांचे सैनिक जेव्हा सलामी देतात, तेव्हा डोळे पाणावतात. अमृतसरच्या बाजारातून लाहोरच्या बाजारात अजूनही तेच पदार्थ मिळतात. उर्दू-हिंदी अजूनही एकच वाटते. स्वातंत्र्य दिन साजरा करताना आपण शौर्याची, बलिदानाची गोष्ट करतो. भगतसिंग, गांधी, सुभाषबाबू यांना आठवतो. पण फाळणीच्या वेळी आपलं घर, आपलं गाव सोडून आलेल्या त्या सामान्य माणसालाही सलाम केला पाहिजे. ज्याने नव्याने आयुष्य सुरू केलं. ज्याने "इथेच आपला देश आहे" हे मान्य केलं.
पंतप्रधान मोदी 2047 पर्यंत "विकसित भारत" चे स्वप्न दाखवतात. पण विकसित भारत घडवताना आपण फाळणीपासून एक धडा नक्की घेतला पाहिजे - देश फक्त सीमांनी मोठा होत नाही, तर माणसांनी जोडला जातो. धर्म, जात, भाषा यापेक्षा माणुसकी मोठी आहे. आज तिरंगा उंच फडकवताना डोळ्यात आनंदाचे अश्रू असावेत, पण सोबत त्या जखमेची जाणीवही असावी. कारण ज्या रात्री आपल्याला स्वातंत्र्य मिळाले, त्याच रात्री अनेकांनी सर्वस्व गमावले.
जय हिंद. जय भारत.