रंजक क्रोचक : आपण रोज भारतीय नोटा वापरतो. 10 रुपयांपासून ते 500 रुपयांपर्यंत प्रत्येक नोटेवर आपल्याला महात्मा गांधीजींचा हसरा फोटो दिसतो. पण कधी विचार केला आहे का, नोटांवर फक्त गांधीजींचाच फोटो का आहे? छत्रपती शिवाजी महाराज, डॉ बाबासाहेब आंबेडकर, भगतसिंग यांचे फोटो का नाहीत? यामागे एक खूपच रंजक इतिहास आहे.
सुरुवातीला गांधीजींचा फोटो नव्हता
भारतात 1996 पूर्वीच्या नोटांवर गांधीजींचा फोटो नव्हता. तेव्हा नोटांवर अशोक स्तंभ, शेती, हत्ती, मोर अशा वेगवेगळ्या गोष्टींचे फोटो असायचे. काही नोटांवर तर महात्मा गांधीजींच्या जागी वेगवेगळ्या ऐतिहासिक वास्तूंचे फोटो होते.
1996 मध्ये झाला मोठा बदल
1996 साली भारतीय रिझर्व्ह बँक म्हणजेच आरबीआयने नोटांची नवीन मालिका काढण्याचा निर्णय घेतला. या मालिकेत सुरक्षेच्या कारणास्तव मोठे बदल करण्यात आले. तेव्हाच पहिल्यांदा वॉटरमार्क म्हणून गांधीजींचा फोटो वापरण्यात आला. त्यामुळे नोटांची नक्कल करणे कठीण झाले.
का निवडले फक्त गांधीजींनाच?
यामागे दोन मुख्य कारणे आहेत.
पहिले कारण - संपूर्ण देशाचे प्रतीक
महात्मा गांधी हे असे एकमेव व्यक्तिमत्व आहे जे संपूर्ण भारताला जोडते. ते कोणत्याही एका जातीचे, धर्माचे किंवा राज्याचे नाहीत. ते संपूर्ण राष्ट्राचे पिता आहेत. त्यामुळे त्यांचा फोटो नोटेवर असेल तर देशातील कोणत्याही व्यक्तीला आक्षेप होणार नाही. जर एखाद्या विशिष्ट राज्यातील नेत्याचा फोटो लावला तर इतर राज्यातील लोकांना वाद वाटू शकतो. त्यामुळे गांधीजी हे सर्वात सुरक्षित आणि सर्वमान्य पर्याय होते.
दुसरे कारण - जगभरात ओळख
महात्मा गांधी हे जगभरात ओळखले जातात. अमेरिकेपासून जपानपर्यंत प्रत्येक देशात गांधीजींना शांती आणि सत्याचे प्रतीक म्हणून ओळखले जाते. त्यामुळे भारतीय चलनाला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर एक विश्वासार्ह ओळख मिळते. परदेशी लोकांनी नोट पाहिली तरी त्यांना लगेच कळते की ही भारताची नोट आहे.
गांधीजींचा कोणता फोटो आहे?
नोटेवर असलेला फोटो कोणताही सामान्य फोटो नाही. हा फोटो 1946 साली काढण्यात आला होता. हा फोटो ब्रिटिश सरकारचे तत्कालीन अधिकारी लॉर्ड पेथिक लॉरेन्स यांच्यासोबत गांधीजी उभे असतानाचा आहे. त्या फोटोला क्रॉप करून फक्त गांधीजींचा चेहरा घेण्यात आला आहे. हा फोटो मूळचा कोलकात्यातील संसद भवनाच्या बाहेर काढला होता.
भविष्यात फोटो बदलणार का?
अनेकवेळा मागणी होते की नोटांवर इतर महापुरुषांचे फोटो लावावेत. काही देशांमध्ये वेगवेगळ्या नोटांवर वेगवेगळ्या नेत्यांचे फोटो असतात. पण आरबीआयने स्पष्ट केले आहे की सध्यातरी नोटांवर फक्त महात्मा गांधीजींचाच फोटो राहणार आहे. कारण तो भारताच्या एकतेचे आणि अखंडतेचे प्रतीक आहे.