पुणे - शिक्षण घेणे दिवसेंदिवस महाग होत चालले आहे. अशा परिस्थितीत अनेक हुशार विद्यार्थी पैशाअभावी शिक्षण अर्धवट सोडतात. हीच अडचण लक्षात घेऊन केंद्र आणि राज्य सरकारने इयत्ता 9वी पासून ते पदवीपर्यंत शिक्षण घेणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी अनेक शिष्यवृत्ती योजना सुरू केल्या आहेत. या योजनांमधून विद्यार्थ्यांना वर्षाला 10 हजारांपासून ते 50 हजार रुपयांपर्यंत लाभ मिळू शकतो. अशाच 5 महत्त्वाच्या योजनांची माहिती आपण आज घेणार आहोत.
ही योजना महाराष्ट्र सरकारची सर्वात लोकप्रिय योजना आहे. या योजनेत इयत्ता 11वी, 12वी, पदवी आणि व्यावसायिक अभ्यासक्रम शिकणाऱ्या अनुसूचित जाती आणि नवबौद्ध प्रवर्गातील विद्यार्थ्यांना लाभ मिळतो. ज्या विद्यार्थ्यांना शासकीय वसतिगृहात प्रवेश मिळाला नाही, त्यांना राहण्यासाठी, जेवणासाठी आणि इतर खर्चासाठी वर्षाला 51 हजार रुपयांपर्यंत थेट आर्थिक मदत दिली जाते. या योजनेसाठी विद्यार्थ्याच्या कुटुंबाचे वार्षिक उत्पन्न 2.5 लाखांपेक्षा कमी असणे आवश्यक आहे. अर्ज महाडीबीटी पोर्टलवर करावा लागतो.
ही योजना सर्व प्रवर्गातील आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकातील विद्यार्थ्यांसाठी आहे. या योजनेत पदवी, पदविका आणि व्यावसायिक अभ्यासक्रमासाठी प्रवेश घेतलेल्या विद्यार्थ्यांच्या शिक्षण शुल्काच्या 50 टक्के रक्कम सरकार भरते. म्हणजेच जर तुमची फी एक लाख असेल तर 50 हजार रुपये सरकार देईल. यासाठी कुटुंबाचे वार्षिक उत्पन्न 8 लाखांपेक्षा कमी असणे आवश्यक आहे. ओपन कॅटेगरीच्या विद्यार्थ्यांसाठी ही योजना खूप फायदेशीर आहे.
ही योजना अल्पसंख्याक समुदायातील म्हणजेच मुस्लिम, ख्रिश्चन, शीख, बौद्ध, जैन आणि पारशी विद्यार्थ्यांसाठी आहे. इयत्ता 9वी आणि 10वी मध्ये शिकणाऱ्या विद्यार्थ्यांना प्री-मॅट्रिक तर 11वी पासून पुढे शिकणाऱ्या विद्यार्थ्यांना पोस्ट-मॅट्रिक शिष्यवृत्ती दिली जाते. यामध्ये विद्यार्थ्यांना 5 हजारांपासून ते 15 हजारांपर्यंत वार्षिक शिष्यवृत्ती आणि शिक्षण शुल्काची प्रतिपूर्ती मिळते. अर्ज नॅशनल स्कॉलरशिप पोर्टलवर करावा लागतो.
मुलींच्या शिक्षणाला प्रोत्साहन देण्यासाठी राज्य सरकारने ही योजना सुरू केली आहे. इयत्ता 9वी आणि 10वी मध्ये शिकणाऱ्या ओबीसी, एसबीसी आणि विमुक्त जाती भटक्या जमातीतील मुलींना या योजनेचा लाभ मिळतो. या योजनेत मुलींना दरमहा 100 रुपये प्रमाणे 10 महिन्यांसाठी एक हजार रुपये शिष्यवृत्ती दिली जाते. जरी रक्कम कमी असली तरी अर्ज प्रक्रिया खूप सोपी आहे आणि शाळेतूनच अर्ज करता येतो.
ही योजना विशेषतः आदिवासी भागातील विद्यार्थ्यांसाठी आहे. इयत्ता 11वी, 12वी, पदवी आणि व्यावसायिक अभ्यासक्रम शिकणाऱ्या अनुसूचित जमातीतील विद्यार्थ्यांना या योजनेचा लाभ मिळतो. या योजनेत विद्यार्थ्यांना भोजन भत्ता, निवास भत्ता आणि निर्वाह भत्ता म्हणून वर्षाला 38 हजार ते 43 हजार रुपयांपर्यंत मदत मिळते. या योजनेसाठी देखील अर्ज महाडीबीटी पोर्टलवर करावा लागतो.
या सर्व योजनांसाठी अर्ज ऑनलाईन पद्धतीने करावा लागतो. महाराष्ट्र सरकारच्या योजना http://mahadbt.maharashtra.gov.in या पोर्टलवर तर केंद्र सरकारच्या योजना http://scholarships.gov.in या पोर्टलवर उपलब्ध आहेत.
आधार कार्ड, उत्पन्नाचा दाखला, जातीचा दाखला, मागील वर्षाची गुणपत्रिका, बँक पासबुक आणि शाळा किंवा कॉलेजचे बोनाफाईड सर्टिफिकेट ही कागदपत्रे जवळ ठेवावीत. विद्यार्थ्यांनी कोणत्याही खासगी एजंटकडे न जाता स्वतः किंवा पालकांच्या मदतीने हे अर्ज भरावेत. या योजनांची अंतिम तारीख साधारणपणे 31 मार्च 2027 पर्यंत असते, त्यामुळे वेळेत अर्ज करणे आवश्यक आहे.