सर्वपित्री अमावस्या हा पितरांना मोक्ष देणारा दिवस मानला जातो. या दिवशी गीतेच्या सातव्या अध्यायाचे पठण केल्यास पितरांच्या आत्म्याला शांती मिळते आणि घरात सुख समृद्धी येते असे मानले जाते. या अध्यायाचे नाव ज्ञानविज्ञान योग आहे आणि यात एकूण 30 श्लोक आहेत. खाली संपूर्ण अध्याय श्लोक आणि त्याचा सोपा मराठी अर्थ दिला आहे.
श्लोक 1
श्रीभगवानुवाच - मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः।
असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु॥
अर्थ: श्री भगवान म्हणाले, हे पार्था, माझ्यामध्ये मन आसक्त करून, माझा आश्रय घेऊन योगाचा अभ्यास करत असताना तू मला संपूर्णपणे आणि संशय रहित कसा जाणशील ते ऐक.
श्लोक 2
ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः।
यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते॥
अर्थ: मी तुला हे ज्ञान आणि विज्ञान संपूर्णपणे सांगेन, जे जाणल्यानंतर या जगात जाणण्यासारखे दुसरे काहीही उरत नाही.
श्लोक 3
मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये।
यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः॥
अर्थ: हजारो माणसांमध्ये एखादाच सिद्धीसाठी प्रयत्न करतो, आणि प्रयत्न करणाऱ्या सिद्धांमध्येही एखादाच मला खऱ्या अर्थाने जाणतो.
श्लोक 4
भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च।
अहंकार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा॥
अर्थ: पृथ्वी, पाणी, अग्नी, वायू, आकाश, मन, बुद्धी आणि अहंकार अशा आठ प्रकारात माझी प्रकृती विभागली आहे.
श्लोक 5
अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम्।
जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत्॥
अर्थ: ही माझी कनिष्ठ प्रकृती आहे, हे महाबाहो अर्जुना, यापेक्षा वेगळी माझी श्रेष्ठ प्रकृती आहे जी जीव रूप आहे आणि जिच्यामुळे हे जग धारण केले जाते.
श्लोक 6
एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय।
अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा॥
अर्थ: या दोन्ही प्रकृतीपासून सर्व प्राणी उत्पन्न होतात असे समज. मीच या संपूर्ण जगाची उत्पत्ती आणि प्रलय आहे.
श्लोक 7
मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय।
मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव॥
अर्थ: हे धनंजया, माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ दुसरे काहीही नाही. दोऱ्यात मणी ओवावेत तसे हे सर्व जग माझ्यात ओवलेले आहे.
श्लोक 8
रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः।
प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु॥
अर्थ: हे कौंतेया, पाण्यातील रस मी आहे, चंद्र आणि सूर्यामधील प्रकाश मी आहे, सर्व वेदांमधील ओंकार मी आहे, आकाशातील शब्द आणि पुरुषांमधील पुरुषार्थ मी आहे.
श्लोक 9
पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ।
जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु॥
अर्थ: पृथ्वीवरील पवित्र गंध मी आहे, अग्नीतील तेज मी आहे, सर्व प्राण्यांमधील जीवन मी आहे आणि तपस्व्यांमधील तप मी आहे.
श्लोक 10
बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम्।
बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्॥
अर्थ: हे पार्था, सर्व प्राण्यांचे सनातन बीज मला जाण, बुद्धिमंतांची बुद्धी मी आहे आणि तेजस्वी लोकांचे तेज मी आहे.
श्लोक 11
बलं बलवतां चाहं कामरागविवर्जितम्।
धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ॥
अर्थ: हे भरतश्रेष्ठा, बलवान लोकांचे काम आणि राग रहित बळ मी आहे, आणि प्राण्यांमध्ये धर्माला अविरुद्ध असलेला काम मी आहे.
श्लोक 12
ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये।
मत्त एवेति तान्विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि॥
अर्थ: जे सात्विक, राजस आणि तामस भाव आहेत ते सर्व माझ्यापासूनच उत्पन्न झाले आहेत असे जाण, पण मी त्यांच्यात नाही आणि ते माझ्यात आहेत.
श्लोक 13
त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत्।
मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम्॥
अर्थ: या तीन गुणांच्या भावांनी हे सर्व जग मोहित झाले आहे, त्यामुळे या गुणांपेक्षा पर असलेल्या अविनाशी अशा मला ते जाणत नाही.
श्लोक 14
दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया।
मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते॥
अर्थ: माझी ही त्रिगुणात्मक दैवी माया पार करणे कठीण आहे, पण जे मला शरण येतात ते या मायेला तरून जातात.
श्लोक 15
न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः।
माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः॥
अर्थ: दुष्ट कर्म करणारे, मूढ, अधम मनुष्य, ज्यांचे ज्ञान मायेने हिरावले आहे आणि जे आसुरी भावाचा आश्रय घेतात असे लोक मला शरण येत नाहीत.
श्लोक 16
चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन।
आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ॥
अर्थ: हे भरतश्रेष्ठ अर्जुना, आर्त, जिज्ञासू, अर्थाची इच्छा असणारा आणि ज्ञानी असे चार प्रकारचे पुण्यवान लोक माझी भक्ती करतात.
श्लोक 17
तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते।
प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः॥
अर्थ: त्या चार प्रकारांमध्ये ज्ञानी, जो नेहमी माझ्यात युक्त असतो आणि एकनिष्ठ भक्ती करतो तो श्रेष्ठ आहे, कारण ज्ञानीला मी अत्यंत प्रिय आहे आणि तो मला प्रिय आहे.
श्लोक 18
उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम्।
आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम्॥
अर्थ: हे सर्वच भक्त उदार आहेत, पण ज्ञानी तर माझा आत्माच आहे असे माझे मत आहे, कारण तो युक्त आत्मा असून माझ्याच उत्तम गतीमध्ये स्थित असतो.
श्लोक 19
बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते।
वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः॥
अर्थ: अनेक जन्मांच्या शेवटी ज्ञानी माणूस मला शरण येतो की वासुदेवच सर्व काही आहे, असा महात्मा मिळणे दुर्लभ आहे.
श्लोक 20
कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः।
तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया॥
अर्थ: निरनिराळ्या कामनांमुळे ज्यांचे ज्ञान हिरावले गेले आहे असे लोक आपापल्या प्रकृतीनुसार नियमांचे पालन करत इतर देवतांना शरण जातात.
श्लोक 21
यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति।
तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम्॥
अर्थ: जो जो भक्त ज्या ज्या देवतेच्या रूपाची श्रद्धेने पूजा करू इच्छितो, त्या त्या भक्ताची श्रद्धा मी त्याच देवतेवर दृढ करतो.
श्लोक 22
स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते।
लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हि तान्॥
अर्थ: तो त्या श्रद्धेने युक्त होऊन त्या देवतेची आराधना करतो आणि त्यापासून इच्छित भोग प्राप्त करतो, पण ते भोग खरे तर मीच दिलेले असतात.
श्लोक 23
अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम्।
देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि॥
अर्थ: पण त्या अल्पबुद्धी लोकांना मिळणारे फळ नाशवंत असते. देवांची पूजा करणारे देवांना प्राप्त होतात आणि माझे भक्त मलाच येऊन मिळतात.
श्लोक 24
अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः।
परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम्॥
अर्थ: बुद्धिहीन लोक माझ्या श्रेष्ठ, अविनाशी आणि उत्तम भावाला न जाणता, मला जो अव्यक्त आहे त्याला व्यक्त झालेला मानतात.
श्लोक 25
नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः।
मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम्॥
अर्थ: मी योगमायेने झाकलेला असल्यामुळे सर्वांना प्रत्यक्ष दिसत नाही, म्हणून हा मूढ लोक समुदाय जन्म रहित आणि अविनाशी अशा मला जाणत नाही.
श्लोक 26
वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन।
भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन॥
अर्थ: हे अर्जुना, मी भूतकाळातील, वर्तमानकाळातील आणि भविष्यकाळातील सर्व प्राण्यांना जाणतो, पण मला कोणीही जाणत नाही.
श्लोक 27
इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत।
सर्वभूतानि सम्मोहं सर्गे यान्ति परन्तप॥
अर्थ: हे भारता, इच्छा आणि द्वेषापासून उत्पन्न झालेल्या सुख दुःख रूपी द्वंद्वाच्या मोहामुळे सर्व प्राणी जन्मापासूनच मोहात पडतात.
श्लोक 28
येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम्।
ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः॥
अर्थ: पण ज्यांचे पाप पुण्यकर्मामुळे नष्ट झाले आहे, ते द्वंद्व मोहातून मुक्त होऊन दृढ व्रताने माझी भक्ती करतात.
श्लोक 29
जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये।
ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम्॥
अर्थ: जे माझा आश्रय घेऊन जरा आणि मरणापासून मुक्त होण्यासाठी प्रयत्न करतात, ते त्या ब्रह्माला, संपूर्ण अध्यात्माला आणि सर्व कर्माला जाणतात.
श्लोक 30
साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः।
प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः॥
अर्थ: जे मला अधिभूत, अधिदैव आणि अधियज्ञासह जाणतात, ते युक्त चित्ताचे लोक प्रयाणकाळी म्हणजे मृत्यूच्या वेळीही मला जाणतात.
या संपूर्ण अध्यायाचे वाचन केल्यानंतर हात जोडून आपल्या पितरांचे स्मरण करून या पठणाचे पुण्य त्यांना अर्पण करावे. यामुळे त्यांना नक्कीच शांती मिळेल.
Disclaimer: वरील माहिती धार्मिक ग्रंथांवर आधारित आहे.