बंगालच्या उपसागराला लागून असलेल्या सुंदरबनच्या दलदलीत एक गूढ प्रकार घडतो. रात्री 9 नंतर पाण्यावर अचानक निळे, हिरवे आणि पांढऱ्या रंगाचे प्रकाशाचे गोळे तरंगताना दिसतात. हे गोळे कधी एकटे असतात, कधी 3 ते 4 एकत्र असतात आणि हवेत नाचत असल्यासारखे हलतात.
पश्चिम बंगालच्या मच्छीमारांनी याला नाव दिले आहे आलेया लाईट, म्हणजे भुताची लाईट.
हा प्रकार प्रामुख्याने 3 ठिकाणी दिसतो -
1. सुंदरबनचे जंगल, गोसाबा, नामखाना बेटे
2. पूर्व मेदिनीपूर जिल्ह्यातील कांथी आणि दिघाच्या जवळील दलदल
3. ओडिशाचा चांदीपूर बीच जो भरती ओहोटीचा बीच आहे
तसेच कच्छच्या रणात पण असाच प्रकार दिसतो, तिथे त्याला चीर बत्ती म्हणतात.
मच्छीमार का घाबरतात, लोककथा काय आहे
सुंदरबनमध्ये गेल्या 100 वर्षात जवळपास 50 मच्छीमारांचा मृत्यू या लाईटमागे लागून झाला आहे असे तिथले लोक सांगतात. आख्यायिका अशी आहे की जे मच्छीमार मासेमारी करताना दलदलीत बुडून मरण पावले, ज्यांचे मृतदेह सापडले नाहीत, त्यांचे आत्मे या लाईटच्या रूपात भटकतात. जर तुम्ही त्या प्रकाशाच्या मागे गेलात तर तो तुम्हाला खोल पाण्यात घेऊन जातो आणि तुमचा रस्ता चुकवतो. सकाळपर्यंत तुम्ही दलदलीत अडकता आणि बुडता. त्यामुळे सुंदरबनचे मच्छीमार संध्याकाळी मासेमारीला जाण्यापूर्वी पूजा करतात आणि या लाईटपासून वाचण्यासाठी सोबत लोखंडाचा तुकडा ठेवतात.
विज्ञान काय सांगते
शास्त्रज्ञ याला इग्निस फॅटस म्हणजे मूर्ख आग म्हणतात.
सुंदरबनच्या दलदलीत हजारो वर्षांपासून झाडे, मासे, प्राणी कुजत आहेत. ऑक्सिजन नसलेल्या पाण्यात हे कुजताना मिथेन आणि फॉस्फिन नावाचे दोन वायू तयार होतात.
फॉस्फिन वायू हवेच्या संपर्कात आला की आपोआप पेट घेतो. त्यामुळे पाण्यापासून 2 फूट वर एक थंड ज्योत तयार होते, जी हवेत तरंगते असे वाटते. तिचे तापमान जास्त नसते म्हणून ती विझत नाही.
आणि जेव्हा तुम्ही तिच्या जवळ जाता किंवा पळून जाता तेव्हा हवेची हालचाल होते आणि ती ज्योत पण तुमच्या दिशेने हलते, त्यामुळे तुम्हाला वाटते की भूत तुमचा पाठलाग करत आहे. यालाच चेस इफेक्ट म्हणतात.
म्हणून वैज्ञानिक म्हणतात हे भूत नाही तर दलदलीचा गॅस आहे.
पण अजूनही गूढ कायम आहे
प्रश्न असा आहे की फॉस्फिन वायूने एवढा मोठा आणि इतका वेळ टिकणारा प्रकाश तयार होऊ शकत नाही. काही वेळा हा प्रकाश 10 ते 30 सेकंदांपर्यंत एका जागी स्थिर राहतो आणि मग अचानक गायब होतो. तसेच हा प्रकाश पावसाळ्यात जास्त दिसतो आणि हिवाळ्यात कमी दिसतो, याचे अचूक कारण अजून सापडलेले नाही.
काही शास्त्रज्ञ म्हणतात की हे बायोल्युमिनेसन्स असू शकते, म्हणजे पाण्यातील काही सूक्ष्म जीवाणू प्रकाश सोडतात.
आजही दरवर्षी पर्यटक हा प्रकाश पाहण्यासाठी सुंदरबनला जातात. बोटीवरून रात्री सफारी काढली जाते, पण वनविभागाने रात्रीच्या वेळी खोल दलदलीत जायला बंदी घातली आहे कारण धोका आहे.