डॉ. प्रकाश आमटे हे नाव तस मराठी माणसाला नवीन नाही . शहरात लाखो रुपये कमावण्याची संधी असताना, आपलं सर्व आयुष्य घनदाट जंगलात आदिवासी आणि मुक्या प्राण्यांसाठी वाहणारा माणूस म्हणजे डॉ. प्रकाश आमटे.... जाणून घेऊयात त्यांचा जीवन प्रवास !
डॉ. प्रकाश आमटे यांचा जन्म 26 डिसेंबर 1948 रोजी झाला. ते थोर समाजसेवक बाबा आमटे आणि साधना आमटे यांचे दुसरे पुत्र. बाबा आमटे यांनी कुष्ठरोग्यांसाठी आनंदवन उभे केले होते. त्यामुळे लहानपणापासूनच प्रकाश यांच्यावर सेवेचे संस्कार झाले. त्यांचे थोरले बंधू विकास आमटे हे देखील आनंदवनातच सेवा करतात.
शिक्षण - डॉक्टर होऊनही जंगल वाट निवडली
प्रकाश आमटे यांनी नागपूरच्या गव्हर्नमेंट मेडिकल कॉलेजमधून MBBS आणि नंतर MS ची पदवी घेतली. कॉलेजमध्येच त्यांची भेट डॉ. मंदाकिनी म्हणजेच माहेरच्या भारती वैशंपायन यांच्याशी झाली. दोघेही डॉक्टर झाले. हवे तर मुंबई, पुण्यात मोठे हॉस्पिटल काढून कोट्यवधी कमावू शकले असते. पण 1973 मध्ये बाबा आमटे यांनी त्यांना एका सहलीसाठी हेमलकसाला नेले.
हेमलकसाची सुरुवात - झोपडीतून सुरू झाला इतिहास
गडचिरोली जिल्ह्यातील भामरागड तालुका, चारही बाजूने घनदाट जंगल, वीज नाही, रस्ता नाही, पिण्याचे पाणी नाही. माडिया गोंड आदिवासी अंगावर कपडे घातलेला माणूस पाहून जंगलात पळून जायचे. अशा ठिकाणी 23 डिसेंबर 1973 रोजी एका छोट्या झोपडीत बाबा आमटे यांच्या हस्ते 'लोकबिरादरी प्रकल्प' सुरू झाला. 22 वर्षांचे प्रकाश आणि मंदाकिनी तिथेच राहिले. लोकांची भाषा येत नव्हती, त्यांनी माडिया आणि गोंडी भाषा शिकली. साध्या तापाची गोळीही मिळत नसलेल्या आदिवासींसाठी त्यांनी दवाखाना सुरू केला. आज त्या छोट्या झोपडीचे रूपांतर 50 बेडच्या हॉस्पिटल, आश्रमशाळा आणि शेती प्रकल्पात झाले आहे. वर्षाला 40 हजारांहून अधिक आदिवासींवर इथे मोफत उपचार होतात.
प्राण्यांवर एवढं प्रेम का ?
हेमलकसात काम करताना आदिवासी जखमी प्राणी घेऊन येऊ लागले. कोणी वाघाचे बछडे, कोणी जखमी बिबट्या, तर कोणी माकडं. डॉ. आमटे यांनी कोणालाही परत पाठवले नाही. त्यांनी त्यांच्यावर उपचार केले. हळूहळू त्यांच्या घरी एक छोटं प्राणिसंग्रहालयच तयार झालं. ते म्हणतात, "आदिवासी आणि प्राणी दोघेही निसर्गाचेच भाग आहेत. माणसाने त्यांना वाळीत टाकले, म्हणून मी त्यांना जवळ केले." आज त्यांच्या 'Animal Ark' मध्ये सिंह, बिबट्या, अस्वल, मगरींसह अनेक दुर्मीळ प्राणी आहेत, ज्यांच्यावर ते स्वतःच्या मुलांसारखे प्रेम करतात.
सन्मान आणि चित्रपट
त्यांच्या या 50 वर्षांच्या सेवेसाठी 2008 मध्ये त्यांना पत्नी मंदाकिनीसह आशियाचा नोबेल मानला जाणारा रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार आणि पद्मश्री मिळाला. त्यांच्या जीवनावर 2014 मध्ये 'डॉ. प्रकाश बाबा आमटे - द रिअल हिरो' हा चित्रपट आला. यात नाना पाटेकर यांनी प्रकाश आमटे यांची भूमिका साकारली होती आणि सोनाली कुलकर्णी मंदाकिनी यांच्या भूमिकेत होत्या. या चित्रपटाला राष्ट्रीय पुरस्कारही मिळाला.
आज त्यांचे पुत्र दिगंत आणि अनिकेत ही तिसरी पिढी हाच वारसा पुढे चालवत आहे.