मानसशास्त्र : अनेकदा असे होते की तुम्ही सकाळी ऑफिसला जाता, दिवसभर काम करता आणि संध्याकाळी घरी येता पण डोके मात्र अजूनही ऑफिसमध्येच अडकलेले असते. काय खाल्ले, कोणाशी काय बोललो, उद्या काय करायचे आहे हे काहीच नीट लक्षात राहत नाही. डोक्यात सतत विचारांची गर्दी, डोके जड झाल्यासारखे वाटणे आणि एखादी गोष्ट वाचली तरी ती समजत नाही असे वाटणे. या अवस्थेलाच ब्रेन फॉग म्हणतात. हा कोणताही आजार नाही, पण तुमचा मेंदू थकला आहे याचा हा एक सिग्नल आहे.
ब्रेन फॉग म्हणजे नेमके काय -
आपला मेंदू हा संगणकासारखा आहे. जेव्हा संगणकात खूप सारे टॅब उघडे असतात तेव्हा तो हँग होतो. तसेच आपल्या मेंदूचे होते. दिवसभरात आपण खूप जास्त माहिती घेतो, मोबाईलवर सतत काहीतरी बघतो, कामाचा ताण घेतो, रात्री नीट झोप घेत नाही. त्यामुळे मेंदूला माहितीवर प्रक्रिया करायला वेळच मिळत नाही. परिणामी विचारांमध्ये धुके आल्यासारखे वाटते. याला विचारांचे धुके असेही म्हणतात.
सध्याच्या काळात हा त्रास खूप वाढला आहे. अलीकडील एका सर्वेक्षणानुसार भारतात 43 टक्के कर्मचारी म्हणतात की त्यांना दिवसभर मानसिक थकवा जाणवतो आणि 48 टक्के लोक म्हणतात की ते सहा तासांपेक्षा कमी झोपतात. कमी झोप, जास्त स्क्रीन टाईम आणि सततचा ताण ही ब्रेन फॉगची तीन मुख्य कारणे आहेत. याशिवाय पाणी कमी पिणे, एकाच जागी तासन्तास बसून राहणे आणि सतत मल्टीटास्किंग करणे यामुळेही हा त्रास वाढतो.
तुम्हाला ब्रेन फॉग आहे हे कसे ओळखावे -
पहिले लक्षण म्हणजे विसराळूपणा. नुकतेच ठेवलेले सामान कुठे ठेवले हे न आठवणे, एखाद्याचे नाव लगेच विसरणे.
दुसरे लक्षण म्हणजे लक्ष न लागणे. एका कामावर 10 मिनिटांपेक्षा जास्त लक्ष देता न येणे, वाचताना त्याच ओळी पुन्हा पुन्हा वाचाव्या लागणे.
तिसरे लक्षण म्हणजे साधे निर्णय घेण्यासही वेळ लागणे. आज जेवणात काय करायचे किंवा कोणता कपडा घालायचा यासारख्या छोट्या गोष्टींसाठीही खूप विचार करावा लागणे.
चौथे लक्षण म्हणजे सतत थकवा आणि डोकेदुखी. झोप घेऊनही फ्रेश न वाटणे, सकाळी उठल्यावरही डोके जड असणे.
पाचवे लक्षण म्हणजे शब्द आठवण्यास त्रास होणे. बोलताना मधेच शब्द न आठवणे किंवा वाक्य अर्धवट सोडून देणे.
ब्रेन फॉगमुळे काय होते -
ब्रेन फॉगकडे दुर्लक्ष केले तर त्याचा परिणाम तुमच्या कामावर आणि नातेसंबंधांवर होतो. कामात चुका वाढतात, वेळ जास्त लागतो. घरी आल्यावर कुटुंबाशी नीट बोलता येत नाही कारण डोके दुसरीकडेच असते. हळूहळू यातून चिडचिड, अँक्झायटी आणि झोप न लागणे या समस्या सुरू होतात. अनेकजण यासाठी जास्त चहा कॉफी पितात किंवा एनर्जी ड्रिंक घेतात, ज्याने तात्पुरते बरे वाटते पण मूळ समस्या तशीच राहते.
5 मिनिटात मन शांत करण्याच्या 5 सोप्या ट्रिक -
पहिली ट्रिक म्हणजे 5-5-5 श्वासाचा व्यायाम. जिथे असाल तिथे डोळे बंद करा. 5 सेकंद श्वास आत घ्या, 5 सेकंद रोखून धरा आणि 5 सेकंदात हळूहळू सोडा. असे पाच वेळा करा. याने मेंदूला जास्त ऑक्सिजन मिळतो आणि विचारांची गर्दी लगेच कमी होते.
दुसरी ट्रिक म्हणजे थंड पाण्याचा ब्रेक. उठून चेहरा थंड पाण्याने धुवा किंवा मनगटावर थंड पाणी घ्या. तसेच एक ग्लास पाणी हळूहळू प्या. मेंदूचा 75 टक्के भाग पाण्याने बनलेला आहे, पाणी कमी झाल्यानेही फॉग येतो.
तिसरी ट्रिक म्हणजे ब्रेन डम्प. एका कागदावर तुमच्या डोक्यात जे काही विचार आहेत ते सगळे लिहून काढा. कामाचे, घरचे, उद्याचे सगळे. लिहिल्याने मेंदू रिकामा होतो आणि त्याला वाटते की आता हे विचार कागदावर सुरक्षित आहेत.
चौथी ट्रिक म्हणजे 5 मिनिटे चालणे. एकाच जागी बसून राहिल्याने मेंदूला रक्तपुरवठा कमी होतो. उठून खिडकीजवळ जा, बाल्कनीत 5 मिनिटे चालून या किंवा खुर्चीतच मान, खांदे हलके स्ट्रेच करा. याने लक्ष लगेच परत येते.
पाचवी ट्रिक म्हणजे सिंगल टास्किंग. पुढचे 5 मिनिटे फक्त एकच काम करा. मोबाईल बाजूला ठेवा, फक्त एका कामावर लक्ष द्या. एक काम पूर्ण झाल्यावरच दुसरे सुरू करा. मल्टीटास्किंगने मेंदू थकतो हे अनेक संशोधनात सिद्ध झाले आहे.
कधी डॉक्टरांना भेटावे -
जर हा त्रास दोन आठवड्यांपेक्षा जास्त काळ रोज होत असेल, झोप पूर्ण होऊनही थकवा जात नसेल, कामात सतत चुका होत असतील तर एकदा डॉक्टरांचा किंवा समुपदेशकाचा सल्ला घ्या. काहीवेळा व्हिटॅमिन डी किंवा बी12 कमी असल्यानेही असा त्रास होतो, त्यासाठी साधी रक्त तपासणी पुरेशी असते.
ब्रेन फॉग म्हणजे तुमचा मेंदू तुम्हाला सांगत असतो की आता थोडा थांब, विश्रांती घे. त्याकडे दुर्लक्ष करू नका. दिवसभरात मधून मधून 5 मिनिटांचे ब्रेक घेतले तर मेंदू दिवसभर फ्रेश राहतो आणि संध्याकाळी घरी आल्यावर तुम्ही खरोखर घरी असता, फक्त शरीराने नाही तर मनानेही.
वरील माहिती सामान्य मानसिक आरोग्य जागरूकतेसाठी आहे. तुम्हाला तीव्र अस्वस्थता, झोपेचा त्रास किंवा इतर शारीरिक तक्रारी असल्यास जवळच्या डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.