विचार करा ! आपण आयुष्यातील जवळपास पंधरा वर्षे शाळेत घालवतो. या काळात आपण गणिताचे सिद्धांत, इतिहासाच्या तारखा आणि विज्ञानाचे नियम पाठ करतो. परीक्षेत चांगले गुण मिळवणे हेच ध्येय असते. परंतु शाळा संपून जेव्हा खरे आयुष्य सुरू होते, तेव्हा एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते - ज्या गोष्टी जगण्यासाठी सर्वात जास्त आवश्यक होत्या, त्या तर शाळेत शिकवल्याच गेल्या नाहीत.
1. पैशाचे व्यवस्थापन (Financial Literacy)
शाळेत आपल्याला शंभर मार्कांचे गणित सोडवायला शिकवले जाते, पण शंभर रुपयांचे व्यवस्थापन कसे करायचे हे शिकवले जात नाही. बँक खाते कसे काम करते, बचत आणि गुंतवणूक यात काय फरक आहे, कर्जाचा व्याजदर कसा मोजला जातो आणि क्रेडिट कार्डचा वापर करताना कोणती काळजी घ्यावी, याबद्दल फारसे ज्ञान दिले जात नाही. याच कारणामुळे अनेकजण चांगले उत्पन्न असूनही महिन्याच्या शेवटी आर्थिक अडचणीत येतात. यशस्वी होण्यासाठी फक्त जास्त पैसे कमावणे महत्त्वाचे नाही, तर कमावलेल्या पैशाचे योग्य नियोजन करणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
2. भावनिक बुद्धिमत्ता (Emotional Intelligence)
राग, भीती, दुःख आणि आनंद या भावना प्रत्येकाला येतात. पण या भावनांवर नियंत्रण कसे ठेवायचे हे शाळेत शिकवले जात नाही. व्यावसायिक आणि वैयक्तिक आयुष्यात तुमचा बुद्ध्यांक (IQ) किती आहे यापेक्षा तुमचा भावनिक बुद्ध्यांक (EQ) किती आहे, हे जास्त महत्त्वाचे ठरते. नकार पचवायचा कसा, अपयश आल्यावर खचून न जाता पुन्हा कसे उभे राहायचे आणि दुसऱ्याचे म्हणणे शांतपणे कसे ऐकून घ्यायचे, या सवयी तुम्हाला गर्दीतून वेगळे बनवतात.
3. प्रभावी संवाद कला (Communication Skills)
आपल्याला निबंध आणि पत्र लिहायला शिकवले जाते, पण चार लोकांसमोर आत्मविश्वासाने आपले मत मांडायला शिकवले जात नाही. आजच्या स्पर्धात्मक युगात तुमच्याकडे किती ज्ञान आहे यापेक्षा तुम्ही ते ज्ञान समोरच्या व्यक्तीपर्यंत किती प्रभावीपणे पोहोचवता, यावर तुमचे यश अवलंबून असते. मुलाखतीत स्वतःला सादर करणे, स्पष्टपणे आणि नम्रपणे ‘नाही’ म्हणणे, ही कौशल्ये प्रत्येक क्षेत्रात आवश्यक आहेत.
4. अपयशाला सामोरे जाणे (Handling Failure)
शाळेत नापास होणे ही सर्वात वाईट गोष्ट असल्याचे शिकवले जाते. त्यामुळे अपयशाची भीती मनात घर करते. प्रत्यक्षात जगातील प्रत्येक यशस्वी व्यक्तीने अनेक वेळा अपयश अनुभवले असते. अपयश ही शेवट नसून ती यशाकडे जाण्याची पहिली पायरी आहे. चुका करणे वाईट नाही, तर त्याच चुका पुन्हा करणे वाईट आहे, हा दृष्टिकोन शाळेत दिला जात नाही.
5. स्वतःचा शोध (Self-Discovery)
तू डॉक्टर हो किंवा इंजिनिअर हो, असे नेहमी सांगितले जाते. पण ‘तुला खरोखर काय आवडते?’ हा प्रश्न फार कमी वेळा विचारला जातो. आपला छंद काय आहे, कोणते काम करण्यात आपल्याला तासन्तास कंटाळा येत नाही, आपली बलस्थाने कोणती आहेत, याचा शोध घेणे हा आयुष्यातील सर्वात महत्त्वाचा अभ्यास आहे.
शाळा आपल्याला विचार करायला शिकवते, जे खूप महत्त्वाचे आहे. पण या पाच विषयांवर प्रभुत्व मिळवले तरच शिक्षण पूर्ण होते आणि खऱ्या अर्थाने यशस्वी जीवन जगता येते.