हिंदू धर्मातील 12 ज्योतिर्लिंगांपैकी 5 वे ज्योतिर्लिंग म्हणजे वैद्यनाथ ज्योतिर्लिंग. हे झारखंड राज्यातील देवघर येथे आहे. यालाच "बाबा धाम" म्हणूनही ओळखले जाते. येथे दर्शन घेतल्याने सर्व रोग दूर होतात आणि मोक्ष मिळतो अशी मान्यता आहे.
शिव पुराणानुसार लंकेतील राक्षस राजा रावणाने भगवान शंकराला प्रसन्न करून त्यांच्याकडून शिवलिंग मागितले. शंकरांनी अट घातली की हे लिंग वाटेत कुठेही खाली ठेवले जाणार नाही. रावण ते लिंग घेऊन जात असताना देवघर येथे त्याला लघुशंकेसाठी ते खाली ठेवावे लागले. त्यानंतर ते लिंग तेथेच स्थिर झाले.
रावणाने नंतर या लिंगाची वैद्य म्हणजे डॉक्टराप्रमाणे सेवा केली म्हणून याला वैद्यनाथ म्हणतात. मान्यता आहे की येथे पूजा केल्याने सर्व आजार बरे होतात. म्हणूनच याला "बैद्यनाथ" असेही म्हणतात.
वैद्यनाथ मंदिर 72 फूट उंच आहे आणि त्यावर सुवर्ण कलश आहे. मंदिरात 22 मंदिरांचा समूह आहे. मुख्य मंदिरात रावणाने स्थापन केलेले शिवलिंग आहे. येथे श्रावण महिन्यात लाखो भाविक "कांवर यात्रा" करून गंगाजल आणून अभिषेक करतात.
पुण्यातून देवघरला जाण्यासाठी थेट कनेक्टिव्हिटी नाही. 2 मार्ग आहेत.
रेल्वेने: पुणे जंक्शन ते जसीडीह जंक्शन. पुणे - हावडा दुरांतो किंवा पुणे - पटना एक्सप्रेसने जसीडीहला उतरावे. जसीडीह ते देवघर अंतर फक्त 7 किमी आहे. तेथून ऑटो/बस मिळते. प्रवास वेळ: 30 ते 32 तास.
रस्त्याने: पुणे ते देवघर अंतर सुमारे 1650 किमी आहे. पुणे - नागपूर - रायपूर - रांची - देवघर हा मार्ग आहे. प्रवासासाठी 30-32 तास लागतात.
हवाई मार्ग: पुण्याहून कोलकाता किंवा पटणा विमानाने, नंतर तेथून 5-6 तासांनी देवघरला टॅक्सी/बस. सर्वात जवळचे विमानतळ देवघर विमानतळ आहे.
देवघरमध्ये सर्व प्रकारची निवास व्यवस्था उपलब्ध आहे. मंदिर ट्रस्टची धर्मशाळा, झारखंड टुरिझमचे गेस्ट हाऊस आणि 500 ते 4000 रुपयांपर्यंत हॉटेल्स आहेत. श्रावण महिन्यात गर्दी खूप असते म्हणून आधीच बुकिंग करणे आवश्यक आहे. मंदिर परिसरात शुद्ध शाकाहारी प्रसाद आणि भोजनालये आहेत.
मंदिर सकाळी 4 ते रात्री 9 पर्यंत खुले असते. सकाळी 4 वाजताची "मंगला आरती" आणि संध्याकाळची "शृंगार आरती" खूप प्रसिद्ध आहे. श्रावण आणि शिवरात्रीला येथे मोठा मेळा भरतो. वैद्यनाथसोबतच देवघरमधील नंदन पहाड, तपोवन आणि त्रिकुट पहाड ही ठिकाणे देखील पाहण्यासारखी आहेत. वैद्यनाथ दर्शनासाठी 2-3 दिवसांचा प्लॅन करा. रोगमुक्ती आणि मनःशांतीसाठी हे स्थान सर्वोत्तम आहे.