तुम्ही कधी रात्री रेल्वेने प्रवास केला आहे का ? रात्री 2 ते 3 च्या दरम्यान स्टेशनवर एक मोठा भोंगा वाजतो आणि अनेकांना जाग येते. अनेकांना वाटते की हा भोंगा रेल्वे येणार म्हणून वाजतो किंवा हा रुटीन सायरन आहे. पण यामागचे खरे कारण 99 टक्के लोकांना माहित नाही. हा भोंगा उगाच वाजत नाही, यामागे रेल्वेची एक मोठी सुरक्षा यंत्रणा आहे.
हा भोंगा रात्री 3 वाजता वाजण्याचे मुख्य कारण म्हणजे रेल्वे ट्रॅकची तपासणी. रात्री 12 ते 4 हा वेळ रेल्वेसाठी मेगा ब्लॉकचा वेळ असतो. या वेळात जास्त गाड्या नसतात. त्यामुळे याच वेळात रेल्वे कर्मचारी ट्रॅकवर उतरून ट्रॅक चेक करतात. कुठे ट्रॅक तुटला आहे का, नट बोल्ट सैल झाले आहेत का, हे पाहिले जाते.
भोंगा वाजवण्याचे कारण म्हणजे कर्मचाऱ्यांना सतर्क करणे. जेव्हा भोंगा वाजतो तेव्हा ट्रॅकवर काम करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांना समजते की आता 10 ते 15 मिनिटात या ट्रॅकवरून मालगाडी किंवा तपासणी गाडी जाणार आहे. त्यांनी लगेच ट्रॅकवरून बाजूला व्हावे. हा एक प्रकारचा धोक्याचा इशारा असतो.
दुसरे कारण म्हणजे स्टेशन मास्टरची हजेरी. रात्रीच्या वेळी अनेक लहान स्टेशनांवर एकच कर्मचारी असतो. त्याला झोप लागू नये आणि तो जागा आहे हे सिद्ध करण्यासाठी हा भोंगा वाजवला जातो. भोंगा वाजल्यानंतर स्टेशन मास्टरला कंट्रोल रूमला फोन करून किंवा बटण दाबून आपण जागे आहोत हे सांगावे लागते. जर त्याने 5 मिनिटात उत्तर दिले नाही तर लगेच पुढच्या स्टेशनला आणि कंट्रोल रूमला अलर्ट जातो.
तिसरे आणि सगळ्यात महत्त्वाचे कारण म्हणजे ऑक्सिजन लेव्हल चेक. हा अनेकांना माहित नसलेला किस्सा आहे. जुन्या काळी वाफेच्या इंजिनमध्ये कोळसा जळायचा, त्यामुळे बोगद्यात आणि बंद स्टेशनमध्ये धूर साचायचा. रात्री 3 वाजता हवा सगळ्यात जास्त थंड आणि जड असते. त्यामुळे कार्बन डायऑक्साइड खाली बसतो. हा भोंगा वाजल्याने हवेत कंपन तयार होते आणि हवा खेळती राहते. आता वाफेची इंजिने नाहीत पण ही परंपरा सुरक्षेसाठी आजही चालू ठेवली आहे.
अनेक मोठ्या जंक्शनवर रात्री 3 वाजता 3 वेळा भोंगा वाजतो. याचा अर्थ असा की आता सिग्नल सिस्टम रिसेट होत आहे. दिवसभरात हजारो गाड्या सिग्नलवरून जातात, त्यामुळे रात्री 3 वाजता सगळी सिग्नल यंत्रणा 2 मिनिटांसाठी बंद करून पुन्हा चालू केली जाते. याला रेल्वेच्या भाषेत पॉवर नॅप म्हणतात. त्यामुळे पुढच्या वेळी रात्री 3 वाजता स्टेशनवर भोंगा वाजला तर घाबरू नका. तो तुमच्या सुरक्षित प्रवासासाठीच वाजत असतो. रेल्वेचे असे अनेक नियम आहेत जे प्रवाशांना माहित नसतात पण ते आपल्या सुरक्षेसाठीच बनवलेले असतात.