पुणे : भारताला प्रथमच सायकलिंगमधील जागतिक प्रतिष्ठेची यूसीआय रोड वर्ल्ड चॅम्पियनशिप २०३२ आयोजित करण्याचा मान मिळाला असून, या स्पर्धेचे यजमानपद पुण्याला मिळाले आहे. महाराष्ट्र आणि देशाच्या क्रीडा क्षेत्रातील महत्त्वाकांक्षांसाठी हा ऐतिहासिक क्षण मानला जात आहे. महाराष्ट्र सरकार आणि सायकलिंग फेडरेशन ऑफ इंडिया यांनी भारत सरकारच्या सहकार्याने संयुक्तपणे ही उमेदवारी सादर केली. पुण्याला जागतिक सायकलिंग केंद्र म्हणून विकसित करण्यासोबतच पुणे जिल्हा, महाराष्ट्र आणि संपूर्ण भारतात सायकलिंगचा दीर्घकालीन वारसा निर्माण करण्याच्या सामायिक दृष्टिकोनातून ही उमेदवारी उभारण्यात आली होती.
भारताच्या क्रीडा क्षेत्रातील वाटचालीच्या दृष्टीनेही ही घोषणा महत्त्वपूर्ण आहे. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी २०३६ च्या ऑलिम्पिक स्पर्धांचे यजमानपद मिळविण्याची भारताची महत्त्वाकांक्षा व्यक्त केली असून, क्रीडा पायाभूत सुविधा मजबूत करणे, गुणवंत खेळाडूंना प्रोत्साहन देणे आणि जागतिक क्रीडा महासत्ता म्हणून भारताची क्षमता विकसित करण्यावर भर दिला आहे. केंद्रीय मंत्रिमंडळाने मंजूर केलेल्या राष्ट्रीय क्रीडा धोरण २०२५ मध्येही भारताला जागतिक क्रीडा महासत्ता बनविण्यासाठी तसेच २०३६ च्या ऑलिम्पिकसह आंतरराष्ट्रीय क्रीडा स्पर्धांमध्ये उत्कृष्ट कामगिरी करण्यासाठी सक्षम बनविण्याचा रोडमॅप मांडण्यात आला आहे.
पुण्याच्या उमेदवारीचे अंतिम सादरीकरण झाल्यानंतर कॅनडातील मॉन्ट्रियल येथे झालेल्या यूसीआय काँग्रेसमध्ये या निर्णयाची घोषणा करण्यात आली. पुण्याच्या उमेदवारीच्या समर्थनासाठी महाराष्ट्र सरकारचे वरिष्ठ अधिकारी मॉन्ट्रियल येथे उपस्थित होते. या शिष्टमंडळात शालेय शिक्षण व क्रीडा विभागाचे प्रधान सचिव रणजीतसिंह देओल, क्रीडा व युवक सेवा आयुक्त दीपक सिंगला, उपमुख्यमंत्री व क्रीडामंत्र्यांचे सचिव राजेश देशमुख, पुण्याचे जिल्हाधिकारी जितेंद्र डुडी, सायकलिंग फेडरेशन ऑफ इंडियाचे महासचिव मनिंदर पाल सिंग आणि एशियन सायकलिंग कॉन्फेडरेशनचे माजी महासचिव ओंकार सिंग यांचा समावेश होता.
उमेदवारीच्या प्रक्रियेत भारतातील पुणे आणि नेदरलँड्समधील ग्रोनिंगेन/ड्रेंथे यांच्यात अंतिम लढत झाली. कोलंबिया आणि मेक्सिको हे स्पर्धेतून बाहेर पडल्यानंतर ही दोन शहरे अंतिम फेरीत पोहोचली. ४ ते ६ सप्टेंबरदरम्यान तीन सदस्यीय यूसीआय तपासणी पथकाने पुण्याला भेट देऊन बालेवाडी स्टेडियम, पुणे विद्यापीठ परिसरासह प्रस्तावित स्पर्धा मार्ग आणि पायाभूत सुविधांची पाहणी केली होती. २०२६ च्या यूसीआय रोड वर्ल्ड चॅम्पियनशिपदरम्यान मॉन्ट्रियल येथे दोन्ही अंतिम उमेदवारांनी आपली सादरीकरणे केली. पुण्याची उमेदवारी पुण्याचे जिल्हाधिकारी जितेंद्र डुडी आणि सायकलिंग फेडरेशन ऑफ इंडियाचे महासचिव मनिंदर पाल सिंग यांनी सादर केली. त्यांनी शहराची तयारी, क्षमता आणि २०३२ च्या स्पर्धेसाठीची दीर्घकालीन योजना मांडली. या यशामुळे जगातील आघाडीचे रोड सायकलपटू भारतात येणार असून, पुणे आणि महाराष्ट्राला क्रीडा क्षमता, पायाभूत सुविधा, निसर्गरम्य परिसर, संस्कृती आणि विकसित होत असलेली सायकलिंग परिसंस्था जगासमोर मांडण्यासाठी अभूतपूर्व जागतिक व्यासपीठ मिळणार आहे.
जागतिक सायकलिंगमधील प्रतिष्ठेची स्पर्धा
यूसीआय रोड वर्ल्ड चॅम्पियनशिप ही आंतरराष्ट्रीय सायकलिंग दिनदर्शिकेतील सर्वाधिक प्रतिष्ठेच्या स्पर्धांपैकी एक असून, जगातील आघाडीचे सायकलपटू प्रतिष्ठेच्या रेनबो जर्सीसाठी या स्पर्धेत सहभागी होतात. २०२५ मध्ये रवांडाची राजधानी किगाली येथे झालेल्या स्पर्धेत ११३ देशांतील ७३४ सायकलपटूंनी सहभाग घेतला. या स्पर्धेला सुमारे २० लाख प्रेक्षक उपस्थित होते, तर जगभरातील दूरचित्रवाणी प्रेक्षकसंख्या सुमारे ३० कोटी होती. पाच खंडांतील ३०८ माध्यम प्रतिनिधींनी या स्पर्धेचे वार्तांकन केले.
भारतासाठी हे यश जागतिक सायकलिंग समुदायाला देशात आणण्याबरोबरच खेळाडू विकास, पायाभूत सुविधा, सहभाग आणि क्रीडा क्षेत्रातील कौशल्यविकासासाठी दीर्घकालीन व्यासपीठ निर्माण करण्याची संधी आहे. भारताची उमेदवारी देशातील मोठा सायकलिंग आधार, तळागाळातील वाढती चळवळ, यूसीआयच्या स्पर्धांचे आयोजन करण्याचा अनुभव आणि तळागाळापासून उच्चस्तरीय सायकलिंगपर्यंत मजबूत मार्गिका विकसित करण्याच्या महत्त्वाकांक्षेवर आधारित होती.
आंतरराष्ट्रीय स्पर्धांच्या यजमानपदापासून जागतिक सायकलिंगच्या केंद्रस्थानी पुणे
पुण्याच्या यशस्वी उमेदवारीमागे आंतरराष्ट्रीय क्रीडा स्पर्धांच्या आयोजनाचा वाढता अनुभव असून, विशेषतः बजाज पुणे ग्रँड टूरमधून मिळालेला अनुभव महत्त्वाचा ठरला आहे. यूसीआय २.२ श्रेणीतील या स्टेज रेसमुळे आंतरराष्ट्रीय रोड सायकलिंग स्पर्धा आयोजित करण्याची पुण्याची क्षमता सिद्ध झाली आहे.
महाराष्ट्र सरकार आणि सायकलिंग फेडरेशन ऑफ इंडियाने सरकारी संस्था, क्रीडा संघटना आणि शहरासाठीच्या दीर्घकालीन दृष्टिकोनाच्या आधारावर संयुक्तपणे ही उमेदवारी तयार केली. मोठ्या आंतरराष्ट्रीय स्पर्धेसाठी आवश्यक पायाभूत सुविधा आणि कार्यप्रणाली विकसित करण्यामध्ये राज्य व जिल्हास्तरीय संस्थांचा थेट सहभाग असल्याचे उमेदवारीच्या सादरीकरणातून अधोरेखित करण्यात आले.
सायकलिंग फेडरेशन ऑफ इंडियाच्या वरिष्ठ प्रतिनिधींसह यूसीआयच्या शिष्टमंडळाने उमेदवारी प्रक्रियेचा भाग म्हणून पुण्याची सविस्तर पाहणी केली. यामध्ये बालेवाडी स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स, सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ, प्रस्तावित अधिकृत हॉटेल्स, स्पर्धेची ठिकाणे, प्रारंभ व अंतिम ठिकाणे, स्पर्धा मार्ग आणि अन्य कार्यप्रणालींची पाहणी करण्यात आली. बजाज पुणे ग्रँड टूरसाठी विकसित व यशस्वीपणे वापरण्यात आलेले मार्गही शिष्टमंडळासमोर सादर करण्यात आले. प्रत्यक्ष रेस काफिला आणि कार्यप्रणालीचा वापर करून हे मार्ग दाखविण्यात आले.
२०२६ च्या पुणे ग्रँड टूरने प्रत्यक्ष स्पर्धेच्या परिस्थितीत आयोजनाची क्षमता सिद्ध केली. या स्पर्धेसाठी २५ हून अधिक सरकारी विभागांमध्ये समन्वय साधण्यात आला आणि ४३७ किलोमीटरचे रस्ते रेससाठी सज्ज करण्यात आले. २०३२ मध्ये वर्ल्ड चॅम्पियनशिप होईपर्यंत पुण्याला सहा वर्षांचा ग्रँड टूरचा अनुभव मिळेल, असा उमेदवारीचा आराखडा आहे.
यूसीआयचे अध्यक्ष डेव्हिड लापार्तिएंत म्हणाले: “पुण्याचे जिल्हाधिकारी जितेंद्र डुडी यांच्या नेतृत्वाखालील शिष्टमंडळाने यूसीआय व्यवस्थापन समितीसमोर सादर केलेला बजाज पुणे ग्रँड टूरचा अहवाल अत्यंत उत्साहवर्धक आहे. ज्या नव्या प्रदेशांमध्ये सायकलिंगला प्रमुख क्रीडा प्रकार बनण्याची क्षमता आहे, त्या प्रदेशांमध्ये या खेळाचा विस्तार होत आहे. महत्त्वाच्या भागीदारांचा सहभाग आणि उत्साह पाहता भारतात सायकलिंगचे भविष्य उज्ज्वल आहे.”
खंडांच्या पलीकडे पोहोचणारी जागतिक स्पर्धा
पुण्याची निवड झाल्याने भारताचा समावेश रोड सायकलिंगच्या प्रतिष्ठेच्या जागतिक स्पर्धेचे यजमानपद भूषविणाऱ्या शहरांच्या यादीत झाला आहे. मागील पाच स्पर्धा अनुक्रमे वोलॉन्गाँग, ऑस्ट्रेलिया (२०२२), ग्लासगो, स्कॉटलंड (२०२३), झ्युरिख, स्वित्झर्लंड (२०२४), किगाली, रवांडा (२०२५) आणि मॉन्ट्रियल, कॅनडा (२०२६) येथे झाल्या.
आगामी काळातही या स्पर्धेचा जागतिक विस्तार सुरू राहणार आहे. २०२७ मध्ये हाउत-सावोई, फ्रान्स; २०२८ मध्ये अबुधाबी, यूएई; २०२९ मध्ये डेन्मार्क; २०३० मध्ये ब्रुसेल्स, बेल्जियम आणि २०३१ मध्ये ट्रेंटिनो, इटली येथे यूसीआय रोड वर्ल्ड चॅम्पियनशिप होणार असून, त्यानंतर २०३२ मध्ये ही स्पर्धा पुण्यात दाखल होईल.
पुण्याची निवड ही केवळ भारताचा जागतिक रोड सायकलिंग दिनदर्शिकेत प्रवेश नसून, नव्या भौगोलिक प्रदेशांमध्ये या खेळाचा विस्तार होत असल्याचेही द्योतक आहे. आंतरराष्ट्रीय सायकलिंग परिसंस्थेत भारताला स्वतःची ओळख निर्माण करण्याची संधी यामुळे मिळणार आहे.
पुण्याचे जिल्हाधिकारी जितेंद्र डुडी म्हणाले: “पुण्यासाठी हा एक निर्णायक क्षण आहे आणि महाराष्ट्र सरकार व सायकलिंग फेडरेशन ऑफ इंडिया यांच्या सामायिक दृष्टिकोनाचा हा परिणाम आहे. यूसीआय रोड वर्ल्ड चॅम्पियनशिपचे यजमानपद म्हणजे केवळ सायकलिंग स्पर्धेचे आयोजन नव्हे. यामुळे पुणे आणि भारत आंतरराष्ट्रीय सायकलिंगच्या सर्वाधिक दृश्यमान वार्षिक मंचावर येतील. यात उच्चस्तरीय क्रीडा, मोठ्या प्रमाणातील लोकसहभाग, जागतिक प्रसारण, पर्यटन, आर्थिक परिणाम आणि डेस्टिनेशन ब्रँडिंग यांचा समावेश असेल. त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे, जागतिक शहर म्हणून पुण्याची ओळख अधिक मजबूत करण्याची आणि भारतातील सायकलिंग व क्रीडा क्षेत्रासाठी दीर्घकालीन वारसा निर्माण करण्याची संधी यामुळे मिळेल.”
केवळ चॅम्पियनशिप नव्हे; भारताचा सायकलिंग जिल्हा आणि ‘पीपल्स रेस’
२०३२ साठी पुण्याचा दृष्टिकोन केवळ स्पर्धेच्या आयोजनापुरता मर्यादित नसून, पुण्याला भारतातील प्रमुख सायकलिंग जिल्हा म्हणून विकसित करणे, सायकलिंग व रेसिंगची दीर्घकालीन संस्कृती निर्माण करणे, जागतिक दर्जाच्या पायाभूत सुविधा उभारणे आणि जगभरातील पर्यटक, उद्योग व संधी आकर्षित करणे, हा त्यामागील उद्देश आहे.
ही चॅम्पियनशिप ‘पीपल्स रेस’ म्हणून साकारण्याचा प्रयत्न असेल. स्थानिक समुदायांनी सायकलिंगमध्ये सहभागी व्हावे, त्याची माहिती घ्यावी आणि या खेळाशी जोडले जावे, यासाठी प्रयत्न केले जातील. उमेदवारीच्या आराखड्यानुसार या स्पर्धेला २५ लाखांपर्यंत प्रेक्षक उपस्थित राहण्याची शक्यता आहे. प्रस्तावित स्पर्धा मार्गांमधून पुण्याचे किल्ले, घाट, शेतजमिनी, ऐतिहासिक वारसा आणि तीर्थक्षेत्रे जगभरातील प्रेक्षकांसमोर मांडली जातील.
प्रमुख प्रसारमाध्यमे, ओटीटी व डिजिटल प्लॅटफॉर्म, क्रीडा क्षेत्रातील व्यक्तिमत्त्वे, ब्रँड्स आणि भारतातील मोठा सोशल मीडिया समुदाय यांच्या माध्यमातून ही स्पर्धा देशभरातील प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचविण्यात येईल. त्यामुळे २०३२ हे वर्ष देशव्यापी सायकलिंग उत्सवाचे रूप घेईल.
२०३२ चा मार्ग: अंतिम रेषेपलीकडेही टिकणारा वारसा
२०३२ पर्यंतच्या प्रवासात भारतातील सायकलिंग परिसंस्था मजबूत करण्यावर भर असेल. तळागाळातील सहभाग आणि प्रशिक्षणापासून उच्चस्तरीय खेळाडू विकास, तांत्रिक कौशल्य, पायाभूत सुविधा आणि स्पर्धा आयोजनापर्यंत विविध क्षेत्रांमध्ये क्षमता वाढविण्याचे उद्दिष्ट आहे.
भारतात प्रशिक्षित प्रशिक्षक, कमिसेअर आणि अधिकारी यांचा वाढता वर्ग असून, राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय सायकलिंग स्पर्धांचेही एक स्थापित वेळापत्रक आहे. जागतिक विजेत्यांसोबत ज्ञानाची देवाणघेवाण, आंतरराष्ट्रीय तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन, पुणे ग्रँड टूरची वर्षागणिक वाढ आणि यूसीआयशी सुसंगत प्रशिक्षण व प्रमाणपत्र मार्गिकांच्या माध्यमातून या पायाभूत आधाराला अधिक बळ दिले जाईल.
सायकलिंग फेडरेशन ऑफ इंडियाचे महासचिव मनिंदर पाल सिंग म्हणाले: “भारतीय सायकलिंगसाठी ही सहभागापासून कामगिरीकडे आणि आंतरराष्ट्रीय स्पर्धांचे आयोजन करण्यापासून जागतिक सायकलिंगच्या चर्चेचा भाग होण्याकडे वाटचाल करण्याची संधी आहे. २०३२ पर्यंतचा कालावधी आपल्या खेळाडू, प्रशिक्षक आणि तांत्रिक अधिकाऱ्यांसाठी अधिक मजबूत मार्गिका निर्माण करण्याचा, आंतरराष्ट्रीय तज्ज्ञांना भारतात आणण्याचा आणि आपल्या सायकलपटूंना खेळाच्या सर्वोच्च दर्जाचा अधिक अनुभव देण्याचा असेल. जगातील सर्वोत्तम सायकलिंग परिसंस्थांशी स्पर्धा करू शकेल अशी व्यवस्था निर्माण करण्यासाठी सायकलिंग फेडरेशन ऑफ इंडिया कटिबद्ध आहे.”
२०३२ च्या आराखड्यात महिला आणि युवा सायकलिंग, सुधारित पायाभूत सुविधा, शाश्वतता, स्थानिक रोजगार आणि क्रीडा पर्यटन यांवरही भर दिला जाणार आहे. या चॅम्पियनशिपचा वारसा स्पर्धा संपल्यानंतरही कायम राहावा, हा यामागील उद्देश आहे. अंतिम सायकलपटूने अंतिम रेषा ओलांडल्यानंतरही अधिक युवा सायकलपटू, मजबूत खेळाडू विकासाच्या मार्गिका, महिलांचा वाढता सहभाग आणि अधिक सुरक्षित व शाश्वत सायकलिंग संस्कृती निर्माण झालेली असावी, अशी अपेक्षा आहे.
२०३२ ते २०३६ : भारताच्या क्रीडा क्षमतेला बळ
२०३२ ची यूसीआय रोड वर्ल्ड चॅम्पियनशिप भारताच्या २०३६ च्या ऑलिम्पिक महत्त्वाकांक्षेच्या दीर्घकालीन क्रीडा प्रवासाचा एक भाग ठरणार आहे. राष्ट्रीय क्रीडा धोरण २०२५ मध्ये जागतिक स्तरावरील उत्कृष्ट कामगिरी, तळागाळापासून उच्चस्तरापर्यंत खेळाडू विकासाच्या मार्गिका, जागतिक दर्जाच्या क्रीडा पायाभूत सुविधा, क्रीडा पर्यटन आणि क्रीडा क्षेत्रातील मनुष्यबळ विकास यांना प्राधान्य देण्यात आले आहे. २०३६ च्या ऑलिम्पिकसह आंतरराष्ट्रीय क्रीडा स्पर्धांमध्ये उत्कृष्ट कामगिरी करण्यासाठी भारताला सक्षम करण्याचे उद्दिष्टही त्यात स्पष्ट करण्यात आले आहे.
पुणे आणि महाराष्ट्रासाठी यूसीआय रोड वर्ल्ड चॅम्पियनशिपचे यजमानपद हे खेळाडू, संघ, तांत्रिक अधिकारी, प्रसारमाध्यमे, प्रेक्षक आणि जागतिक भागीदारांचा सहभाग असलेल्या जटिल आंतरराष्ट्रीय स्पर्धेचे व्यवस्थापन करण्याचा अनुभव मिळविण्याची संधी ठरेल. यामुळे रेस पायाभूत सुविधा, क्रीडा प्रशासन, स्वयंसेवकांचे नेटवर्क, तांत्रिक कौशल्य, खेळाडू विकासाच्या मार्गिका आणि स्पर्धा व्यवस्थापनाची क्षमता विकसित होण्यासही मदत होईल.
प्रस्तावित २०३६ च्या ऑलिम्पिक स्पर्धांच्या चार वर्षे आधी २०३२ मध्ये होणारी वर्ल्ड चॅम्पियनशिप भारताची मोठी जागतिक क्रीडा स्पर्धा नियोजित करून यशस्वीपणे आयोजित करण्याची क्षमता सिद्ध करण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचा टप्पा ठरेल. तसेच या स्पर्धेसाठी निर्माण होणाऱ्या क्षमता आणि पायाभूत सुविधा पुढेही भारतीय क्रीडा क्षेत्राच्या उपयोगी पडू शकतील.
२०३२ चा मार्ग आजपासून सुरू
पुण्याला यशस्वीपणे यजमानपद मिळाल्यानंतर २०३२ पर्यंतचा काळ या दृष्टिकोनाचे जागतिक दर्जाच्या चॅम्पियनशिपमध्ये आणि भारतीय सायकलिंगसाठी दीर्घकालीन वारशात रूपांतर करण्यासाठी वापरला जाणार आहे. पायाभूत सुविधा, स्पर्धा मार्ग, खेळाडू व गुणवंतांचा विकास, तांत्रिक क्षमता, लोकसहभाग, शाश्वतता आणि जगभरातील खेळाडू, संघ, अधिकारी, माध्यमे व प्रेक्षकांचे स्वागत करू शकणारी सक्षम परिसंस्था उभारण्यावर भर असेल.
यूसीआय रोड वर्ल्ड चॅम्पियनशिपमुळे भारताला देशाची क्रीडा महत्त्वाकांक्षा, सायकलिंगमधील गुणवत्ता आणि वाढत्या क्षमता जगासमोर मांडण्यासाठी जागतिक व्यासपीठ मिळणार असून, या ऐतिहासिक प्रवासाच्या केंद्रस्थानी पुणे असेल. भारत सज्ज आहे. पुणे तयारीला लागले आहे. २०३२ चा मार्ग आजपासून सुरू झाला आहे.