श्रावण महिन्यातील सणांची सुरुवातच नागपंचमीने होते. श्रावण शुक्ल पंचमीला संपूर्ण महाराष्ट्रात नागपंचमी मोठ्या भक्तिभावाने साजरी केली जाते. 2026 मध्ये नागपंचमी शनिवार, 15 ऑगस्ट रोजी आहे. या दिवशी नागदेवतेची पूजा करून त्यांना दूध-लाह्या अर्पण करण्याची प्रथा आहे.
या सणामागे अनेक कथा सांगितल्या जातात. सर्वात प्रसिद्ध कथा अशी आहे:
एका शेतकऱ्याची तीन मुले होती. नांगरताना नकळत नागाच्या पिलांचा मृत्यू झाला. नागीण रागाने त्याच्या कुटुंबाला डसण्यासाठी आली. पण दुसऱ्या दिवशी शेतकऱ्याची मुलगी हातात दूध-लाह्या घेऊन नागाच्या वारुळाजवळ गेली आणि माफी मागितली. तिच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन नागदेवतेने तिचा परिवार वाचवला. तेव्हापासून नागपंचमीला नागाची पूजा करण्याची परंपरा सुरू झाली.
दुसरी कथा महाभारतातील आहे. आस्तिक ऋषींनी राजा जनमेजयाचा सर्पयज्ञ थांबवला होता. त्या दिवसापासून नागांना अभय मिळाले म्हणून हा सण साजरा करतात.
1. उपवास आणि पूजा: या दिवशी महिला उपवास करतात. सकाळी लवकर उठून अंगणात किंवा भिंतीवर शेणाने नाग-नागीण आणि त्यांच्या पिलांची चित्रे काढतात. त्यांना हळद-कुंकू, फुले आणि अक्षता वाहतात.
2. दूध-लाह्या आणि खिरापत: नागाच्या वारुळाला दूध, लाह्या, फुले आणि गव्हाचा नैवेद्य दाखवला जातो. काही ठिकाणी जिवंत नागाचीही पूजा होते.
3. शेतकऱ्यांचा सण: हा सण प्रामुख्याने शेतकऱ्यांशी जोडलेला आहे. शेतात नांगर चालवत नाहीत, जमीन खणत नाहीत. कारण नाग शेताचे रक्षण करतात.
4. बहिणीचा सण: काही भागात याला भावाची काळजी करणाऱ्या बहिणीचा सणही मानतात. बहिणी भावाला ओवाळून त्याच्या दीर्घायुष्यासाठी प्रार्थना करतात.
5. झोका आणि गाणी: गावागावात झाडाला झोके बांधले जातात. महिला पारंपरिक गाणी म्हणत झोका घेतात. लहान मुलांसाठी मातीच्या नागाचे खेळणे आणले जाते.
नाग हा निसर्गाचा आणि शेतीचा मित्र आहे. तो उंदीर खाऊन शेतातील पिकांचे नुकसान होण्यापासून वाचवतो. त्यामुळे पर्यावरणाचा समतोल राखण्यासाठीही या सणाला विशेष महत्त्व आहे. नागपंचमी आपल्याला शिकवते की सर्व जीवांबद्दल आदर आणि सहिष्णुता ठेवली पाहिजे.