श्रावण महिना सुरू झाला की सणांची रेलचेल सुरू होते. श्रावणातील पहिली अमावस्या म्हणजेच दीप अमावस्या. यंदा ही अमावस्या 14 ऑगस्ट 2026, शुक्रवारी आहे. या दिवशी घराघरातील मातीचे दिवे, समया, नंदादीप स्वच्छ करून त्यांची पूजा केली जाते. म्हणूनच याला दिव्यांची अमावस्या असेही म्हणतात.
खूप वर्षांपूर्वी एका गरीब ब्राह्मणाच्या घरी दररोज अंधार असायचा. तेल विकत घेण्यासाठी पैसे नव्हते, त्यामुळे घरात कधीच दिवा लागत नसे. एके दिवशी श्रावण अमावस्येला त्याची पत्नीने घरातील सर्व फुटके-तुटके दिवे एकत्र केले, त्यांना घासून पुसून स्वच्छ केले आणि देवाजवळ प्रार्थना केली की "हे देवा, आमच्या घरातही प्रकाश येऊ दे." त्या रात्री माता लक्ष्मी प्रसन्न झाल्या आणि त्यांनी त्या ब्राह्मणाला स्वप्नात दर्शन दिले. दुसऱ्या दिवशी सकाळी ब्राह्मणाला घरात सोन्याच्या मोहरा मिळाल्या. तेव्हापासून ही प्रथा सुरू झाली. असे म्हणतात की या दिवशी दिव्यांची पूजा केल्याने घरातून दारिद्र्य दूर होते आणि माता लक्ष्मीचा आशीर्वाद मिळतो. वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून पाहिल्यास, पावसाळ्यात घरात ओलावा आणि किटक वाढतात. दिवा लावल्याने उष्णता आणि प्रकाशामुळे ते दूर होतात आणि घर शुद्ध होते.
1. सकाळची तयारी: सूर्योदयापूर्वी उठून अंघोळ करा. घर, विशेषतः स्वयंपाकघर आणि देवघर स्वच्छ करा.
2. दिवे स्वच्छ करणे: वर्षभर वापरलेले सर्व दिवे, समया, लाम्प, कंदील गोळा करा. चिंच, लिंबू आणि राखेने घासून चमकवा.
3. मांडणी: एका पाटावर लाल किंवा पिवळे वस्त्र घाला. त्यावर तांदळाची रांगोळी काढा आणि सर्व दिवे रांगेत मांडा.
4. पूजा: प्रत्येक दिव्यात गाईचे तूप किंवा तीळाचे तेल घाला. नवीन वाती लावा. हळद-कुंकू, अक्षता, फुले आणि धूप-अगरबत्ती अर्पण करा.
5. नैवेद्य: या दिवशी पुरणपोळी, काप, किंवा गोडाचा नैवेद्य दाखवतात. काही ठिकाणी 13 प्रकारचे भाज्या आणि भाकरीचा नैवेद्य असतो.
6. दीपप्रज्वलन: संध्याकाळी सर्व दिवे एकत्र प्रज्वलित करा. "शुभं करोति कल्याणम्" ही प्रार्थना म्हणा आणि आरती करा. दिव्याचा प्रकाश घरातील प्रत्येक खोलीत जाऊ द्या.
- जुने दिवे विसर्जन: फुटलेले किंवा न वापरता येणारे दिवे या दिवशी वाहत्या पाण्यात विसर्जित करतात.
- तुळशी आणि उंबऱ्याची पूजा: संध्याकाळी तुळशी वृंदावन आणि घराच्या मुख्य दरवाजात 5 किंवा 7 दिवे लावतात.
- लहान मुलांचा सहभाग: लहान मुलांना हातात छोटे दिवे देऊन "दीपज्योती नमो नमः" म्हणायला लावतात.
काय टाळावे? या दिवशी घरात भांडण, कटू बोलणे टाळावे. मांसाहार आणि तामसी पदार्थ खाऊ नयेत. थोडक्यात, दीप अमावस्या हा फक्त दिवे उजळण्याचा दिवस नाही. हा दिवस आपल्याला आयुष्यातील अंधार, आळस आणि नकारात्मक विचार दूर करून ज्ञानाचा आणि आशेचा प्रकाश पसरवायला शिकवतो.