व्यक्तीविशेष : नवरात्र सुरू आहे. नऊ दिवस आपण आदिशक्तीच्या वेगवेगळ्या रूपांची पूजा करतो. दुर्गा, सरस्वती, लक्ष्मीच्या रूपात स्त्री शक्तीचा जागर करतो. पण याच महाराष्ट्राच्या मातीत एक अशी दुर्गा होऊन गेली जिने शिक्षणाच्या तलवारीने अंधाराला चिरत स्त्रियांसाठी ज्ञानाचं दार उघडलं. ती म्हणजे भारताच्या पहिल्या महिला डॉक्टर आनंदी गोपाळ जोशी. जिच्या नावातच आनंद होता पण वाट्याला आलेलं आयुष्य मात्र संघर्षाने भरलेलं होतं.
जन्म आणि बालपण, एका हुंड्याची गोष्ट
31 मार्च 1865 रोजी पुण्याजवळील कल्याणमध्ये एका रूढीवादी मराठी कुटुंबात यमुना नावाच्या मुलीचा जन्म झाला. वडील गणपतराव जोशी जमीनदार होते. त्या काळात मुलीला शिक्षण देणं म्हणजे पाप मानलं जायचं. वयाच्या अवघ्या नवव्या वर्षी यमुनेचा विवाह तिच्यापेक्षा वयाने 20 वर्षांनी मोठे असलेल्या गोपाळराव जोशी यांच्याशी झाला. गोपाळराव विधुर होते, पोस्टात नोकरीला होते आणि विचाराने अतिशय पुरोगामी होते. लग्नानंतर त्यांनी पत्नीचं नाव यमुना वरून आनंदी ठेवलं. हाच तो क्षण होता जिथे यमुनेचा आनंदी बनण्याचा प्रवास सुरू झाला.
अशिक्षित पत्नी नको शिकलेली पत्नी हवी हा गोपाळरावांचा अट्टाहास होता. त्यांनी आनंदीला घरीच मराठी, इंग्रजी आणि संस्कृत शिकवायला सुरुवात केली. पण समाजाने त्यांची टिंगल केली. बायकोला शिकवतो म्हणजे नाचायला शिकवतो अशी टीका झाली. पण गोपाळराव डगमगले नाहीत.
मातृत्वाने दिलेला धक्का आणि डॉक्टर बनण्याची प्रेरणा
वयाच्या अवघ्या 14 व्या वर्षी आनंदी आई झाली. पण योग्य वैद्यकीय उपचार न मिळाल्यामुळे अवघ्या 10 दिवसात तिच्या बाळाचा मृत्यू झाला. ती घटना आनंदीच्या आयुष्याला कलाटणी देणारी ठरली. माझ्या बाळाला डॉक्टर नसल्यामुळे मरावं लागलं, इथून पुढे एकाही मातेची अशी अवस्था होऊ देणार नाही, या एका विचाराने तिने डॉक्टर बनण्याचा निश्चय केला. ज्या वयात आजच्या मुली दहावीची तयारी करतात त्या वयात तिने संपूर्ण समाजाशी लढून डॉक्टर बनण्याचं स्वप्न पाहिलं.
अमेरिकेपर्यंतचा संघर्षमय प्रवास
गोपाळरावांनी तिला शिकण्यासाठी प्रोत्साहन दिलं. पण भारतात तेव्हा महिलांना मेडिकल कॉलेजमध्ये प्रवेश नव्हता. अमेरिकेतील एका दाम्पत्याने थिओडिसिया कारपेंटर यांनी आनंदीला पत्रातून मदत देऊ केली. 1883 साली समाजाचा विरोध पत्करून, एकटी आनंदी कोलकात्याहून जहाजाने अमेरिकेला गेली. वय होतं फक्त 18 वर्ष. अमेरिकेतील पेनसिल्व्हेनिया येथील वुमन्स मेडिकल कॉलेजमध्ये तिने प्रवेश घेतला. थंडी, परकं अन्न, एकटेपणा आणि क्षयरोगाशी झुंज देत तिने शिक्षण पूर्ण केलं. 1886 साली वयाच्या अवघ्या 19 व्या वर्षी तिने एमडी ही पदवी मिळवली. भारताच्या पहिल्या महिला डॉक्टर बनण्याचा मान मिळवला. तिच्या ग्रॅज्युएशनला खुद्द पंडिता रमाबाई उपस्थित होत्या.
स्त्री शिक्षणासाठी दिलेलं अमूल्य योगदान
आनंदी केवळ डॉक्टर बनून थांबली नाही. तिने स्त्री शिक्षणाचा नवा आदर्श घालून दिला. तिने अमेरिकेत राहून लिहिलेल्या निबंधात म्हटलं होतं की भारतीय स्त्रियांना शिक्षणाची गरज आहे, कारण एक शिकलेली स्त्री संपूर्ण कुटुंबाला शिकवते. तिच्या या कार्यामुळे अनेक कुटुंबांनी मुलींना शाळेत पाठवायला सुरुवात केली. तिच्यानंतरच भारतात मुलींसाठी वैद्यकीय शिक्षणाचे दरवाजे उघडले. आज हजारो मुली डॉक्टर बनत आहेत त्याचा पाया या 19 वर्षीय दुर्गेनेच रचला होता.
परत येऊन अल्पावधीतच निरोप
डिग्री घेऊन 1886 साली आनंदी भारतात परतली. कोल्हापूरच्या छत्रपती शाहू महाराजांच्या संस्थानात तिला महिला डॉक्टर म्हणून नियुक्ती मिळाली. पण नियतीला काही वेगळंच मान्य होतं. अमेरिकेतच तिला क्षयरोगाची लागण झाली होती. भारतातील हवामान आणि सततचा आजार यामुळे तिची प्रकृती खालावली. 26 फेब्रुवारी 1887 रोजी वयाच्या अवघ्या 21 व्या वर्षी पुण्यात तिचं निधन झालं. अवघ्या 21 वर्षांचं आयुष्य पण पुढच्या 100 वर्षांसाठी प्रेरणा देऊन गेली.
नवरात्रीच्या या पावन पर्वात आपण देवीची रूपं पूजतो. पण खऱ्या अर्थाने ज्या स्त्रीने सरस्वतीचं रूप घेऊन ज्ञानाची ज्योत पेटवली त्या आनंदी गोपाळ जोशीची आठवण ठेवणं हीच खरी नवरात्र पूजा ठरेल. आजही पुण्यात आणि पेनसिल्व्हेनियात तिच्या नावाने शिष्यवृत्ती दिली जाते.