मासोळी धरण आणि माखनी गाव : त्यागातून साकारलेली शेतीसमृद्धीची कहाणी... - टॉप न्यूज मराठी

परभणी प्रतिनिधी : मराठवाड्याच्या मातीत पाण्याचा प्रत्येक थेंब हा अमृतासमान मानला जातो. पावसाच्या लहरीपणावर अवलंबून असलेली कोरडवाहू शेती, दुष्काळाच्या तीव्र झळा, उन्हाळ्यातील तीव्र पाणीटंचाई आणि जनावरांच्या चाऱ्याचा प्रश्न यातून कायमस्वरूपी मार्ग काढण्यासाठी परभणी जिल्ह्यातील गंगाखेड तालुक्याच्या परिसरातील जलसिंचनाच्या प्रयत्नांना विशेष महत्त्व लाभले आहे. या संपूर्ण प्रवासात मासोळी धरण , त्यातून निघणारा मासोळी कालवा आणि धरणासाठी आपल्या जन्मभूमीचा त्याग करणारे माखनी गाव यांची कहाणी परस्परांशी अत्यंत घट्ट आणि भावनिक धाग्याने जोडलेली आहे.

हा केवळ दगड-मातीचा बांध किंवा भूगोलातील एक साधा तपशील नाही; तर हा मराठवाड्यातील शेतकऱ्यांच्या घामाचा, पिढ्यानपिढ्यांच्या संघर्षाचा, कुटुंबांच्या त्यागाचा आणि नव्या समृद्धीच्या शोधाचा जिवंत इतिहास आहे.

 १. भौगोलिक पार्श्वभूमी आणि मराठवाड्यातील पाण्याचे महत्त्व

परभणी जिल्हा आणि विशेषतः गंगाखेड तालुका हा गोदावरी नदीच्या खोऱ्यात मोडतो. गोदावरीच्या खोऱ्यातील सुपीक काळी कसदार जमीन ही या भागाची खरी संपत्ती आहे. परंतु, सुपीक जमीन असूनही पाण्याची शाश्वती नसल्यास शेतीचा प्रवास कठीण होतो. मराठवाड्याच्या हवामानात मान्सूनचा पाऊस अनेकदा लहरी असतो. कधी वेळेवर पाऊस पडतो, तर कधी पेरण्या झाल्यानंतर मोठा खंड पडतो; तर कधी अतिवृष्टी होऊन हातातोंडाशी आलेला घास हिरावला जातो.

अशा परिस्थितीत वाहून जाणारे पावसाचे पाणी अडवणे, साठवणे आणि त्याचा नियोजनबद्ध वापर करणे हाच विकासाचा मुख्य मार्ग ठरतो. मासोळी नदीच्या पाण्याचा योग्य विनियोग करण्यासाठी उभारण्यात आलेला मासोळी प्रकल्प आणि त्यातून विकसित झालेली कालवा व्यवस्था हा याच दूरदृष्टीचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. या प्रकल्पाने केवळ पाणी साठवण्याचे काम केले नाही, तर परिसरातील शेतीला आणि ग्रामीण जीवनाला एक नवी दिशा दिली.

२. माखनी गाव : धरणासाठी केलेला सर्वात मोठा त्याग

कोणत्याही मोठ्या जलप्रकल्पाची उभारणी होते, तेव्हा त्यामागे अनेक कुटुंबांचे भावविश्व, आठवणी आणि मोठा त्याग दडलेला असतो. माखनी गावाच्या बाबतीतही हेच प्रकर्षाने जाणवते. धरणाच्या पाण्याखाली आपले जुने गाव, वाड्या-वस्त्या, घरांचे उंबरठे आणि पिढ्यानपिढ्या जपलेल्या आठवणी जाणार हे स्पष्ट असतानाही, माखनीच्या ग्रामस्थांनी व्यापक हितासाठी स्थलांतराचा मोठा निर्णय स्वीकारला.

आपली जुनी घरे, बालपणी खेळलेल्या गल्ल्या, गावातील पारावरच्या गप्पा, सण-उत्सवांच्या आठवणी आणि आपल्या पूर्वजांची जमीन मागे ठेवून नव्या ठिकाणी नवे माखनी वसविणे सोपे नव्हते. ज्या मातीत लहानाचे मोठे झाले, ज्या मातीचा गंध रक्तात भिनला होता, ती जागा सोडताना प्रत्येक मनात हुरहूर आणि वेदना असणे स्वाभाविक होते. परंतु, इथल्या लोकांनी आपली वैयक्तिक हळहळ बाजूला ठेवून धरणासाठी आणि भविष्यातील पिढ्यांच्या हितासाठी आपली जागा देण्याचा मोठा त्याग केला.

 ३. स्थलांतराची आव्हाने आणि नव्या गावाची उभारणी

स्थलांतराचा काळ हा कोणत्याही गावासाठी अत्यंत कसोटीचा असतो. जुन्या ठिकाणाहून नव्या जागेत जाणे म्हणजे केवळ भौतिक स्थलांतर नसते, तर संपूर्ण जीवनशैलीची नव्याने मांडणी करणे असते.

संसाराची नव्याने जुळवाजुळव. जुने घर मोडून किंवा सोडून नव्या ठिकाणी संसार पुन्हा उभा करणे, घरातील साहित्याची आणि जनावरांची व्यवस्था लावणे हे मोठे काम होते.

नव्या जागेत पाय रोवणे: नवीन वस्तीत, नव्या परिसरात स्वतःला रुळवून घेणे, शेती आणि दैनंदिन कामांची घडी पुन्हा बसवणे याला वेळ आणि संयम लागतो.

एकजुटीचे बळ: अशा कठीण काळात गावातील लोकांची एकजूट, आपुलकी आणि परस्परांना साथ देण्याची वृत्ती हीच खरी ताकद ठरली.

या सर्व आव्हानांवर मात करत माखनीकरांनी नव्या ठिकाणी नवे गाव उभे केले. जुन्या गावाच्या आठवणी मनाच्या कोपऱ्यात कायमच्या जपून ठेवतानाच, नव्या माखनीने नव्या जोमाने उभारी घेतली. नवीन घरे, नवीन रस्ते, नवीन वस्ती आणि नव्या पिढीची स्वप्ने घेऊन हे गाव आज नव्या वाटेवर आत्मविश्वासाने उभे आहे.

४. मासोळी धरण आणि कालव्याचे सिंचन वैभव

माखनीकरांनी केलेल्या या त्यागाचे आणि प्रकल्पाच्या उभारणीचे फळ परिसरातील सिंचन व्यवस्थेच्या रूपाने समोर आले. मासोळी धरण आणि त्यातून निघणारा मासोळी कालवा यामुळे गंगाखेड आणि आसपासच्या परिसरातील शेतीला सिंचनाचा आधार मिळाला.

 कालव्याची रचना आणि कार्यपद्धती:

मुख्य कालवा आणि वितरिका: धरणातून सोडले जाणारे पाणी मुख्य कालव्याद्वारे आणि पुढे वितरिकांमधून (Distributaries) व लघु कालव्यांमधून शेतांच्या दिशेने नेले जाते. नैसर्गिक उताराचा आणि नियोजनाचा वापर करून जास्तीत जास्त शेतकऱ्यांपर्यंत पाणी पोहोचवण्याचा प्रयत्न या रचनेत असतो.

आवर्तन पद्धती (Rotation): उपलब्ध पाणीसाठ्यानुसार ठराविक कालावधीत कालव्याला पाणी सोडले जाते. यामुळे रब्बी आणि उन्हाळी हंगामात पिकांना आवश्यक वेळी पाणी मिळण्यास मदत होते.

भूजल पुनर्भरण: कालव्याला पाणी वाहू लागल्यानंतर केवळ कालव्यालगतच्याच नव्हे, तर आसपासच्या परिसरातील विहिरी आणि बोअरवेलच्या पाणी पातळीतही सुधारणा होते. जमिनीतील ओलावा टिकून राहण्यास त्याचा मोठा फायदा होतो.

५. शेती, पीक पद्धती आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील बदल

सिंचनाची सोय उपलब्ध होण्यापूर्वी या भागातील शेती मुख्यतः मान्सूनच्या पावसावर अवलंबून होती. खरीप हंगामात कापूस, तूर, मूग, सोयाबीन यांसारखी पिके आणि रब्बी हंगामात कोरडवाहू ज्वारी किंवा उपलब्ध ओलाव्यावर आधारित पिके घेतली जात. पावसाने दडी मारली की संपूर्ण हंगाम धोक्यात येत असे.

मासोळी धरण आणि कालव्यामुळे सिंचनाची उपलब्धता झाल्यावर शेतीच्या चित्रामध्ये सकारात्मक बदल घडले:

1. पिकांची विविधता आणि नगदी पिके: कोरडवाहू पिकांबरोबरच बागायती आणि नगदी पिकांकडे वळण्याची संधी शेतकऱ्यांना मिळाली. ऊस, हळद, गहू, हरभरा, भाजीपाला यांसारख्या पिकांमुळे शेतीतील उत्पन्नाचे स्रोत विस्तारले.

2. उत्पादकतेत वाढ: पिकांना गरजेच्या वेळी पाणी मिळाल्यामुळे पिकांची वाढ चांगली होऊन उत्पादकतेत सुधारणा झाली.

3. रोजगार आणि स्थानिक बाजारपेठ: शेतीतील कामकाज वाढल्यामुळे गावातील शेतमजुरांना स्थानिक पातळीवर काम मिळण्यास मदत झाली. शेतीतून येणारा पैसा स्थानिक बाजारपेठ, किराणा, खते-बियाणे, वाहतूक आणि इतर व्यवसायांमध्ये फिरू लागला, ज्यामुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला चालना मिळाली.

 ६. सामाजिक परिवर्तन, शिक्षण आणि नव्या पिढीची स्वप्ने

शेतीची आर्थिक स्थिती सुधारल्याचा थेट परिणाम गावातील सामाजिक जीवनावर आणि पुढच्या पिढीच्या जडणघडणीवर होतो. जेव्हा शेतीतून काही प्रमाणात का होईना, पण अधिक स्थिर उत्पन्न मिळू लागते, तेव्हा कुटुंबातील निर्णय आणि प्राधान्ये बदलतात.

शिक्षणाची दारे खुली झाली: मुला-मुलींच्या शिक्षणासाठी अधिक गुंतवणूक करणे शक्य झाले. उच्च शिक्षणासाठी शहरांकडे जाण्याचे प्रमाण वाढले आणि स्पर्धा परीक्षा, तांत्रिक व व्यावसायिक शिक्षणाकडे तरुणांची पावले वळली.

राहणीमानात सुधारणा: पक्की घरे, दळणवळणाच्या सोयी, घरगुती साधने आणि आरोग्याबाबतची जागरूकता यामध्ये सकारात्मक बदल दिसून येतात.

नव्या पिढीची स्वप्ने: आजच्या पिढीकडे केवळ जगण्याचा संघर्ष नाही, तर काहीतरी नवीन करण्याची, प्रगती करण्याची आणि आपल्या गावाचे नाव उज्ज्वल करण्याची स्वप्ने आहेत.

७. सद्यस्थितीतील आव्हाने आणि शाश्वत व्यवस्थापनाची गरज

कोणतीही सिंचन व्यवस्था दीर्घकाळ प्रभावी राहायची असेल, तर तिची नियमित देखभाल, दुरुस्ती आणि काळाशी सुसंगत व्यवस्थापन करणे अत्यंत गरजेचे असते. मासोळी धरण आणि कालव्याच्या संदर्भातही काही महत्त्वाच्या बाबींकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे:

कालव्याची देखभाल आणि दुरुस्ती: जुन्या झालेल्या कालव्याच्या काही भागांमध्ये गळती होणे, भिंतींची झीज होणे किंवा गाळ व झुडपे साचणे अशा समस्या निर्माण होऊ शकतात. वेळेवर दुरुस्ती आणि स्वच्छता केल्यास पाण्याचा अपव्यय टाळता येतो आणि शेवटच्या भागापर्यंत पाणी पोहोचवणे सोपे होते.

पाण्याचा काटकसरीने वापर: हवामान बदलामुळे पावसाचे अनिश्चित स्वरूप आणि वाढती पाण्याची मागणी लक्षात घेता, पाण्याचा प्रत्येक थेंब वाचवणे गरजेचे आहे. पारंपारिक पद्धतींबरोबरच ठिबक किंवा तुषार सिंचनासारख्या आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर वाढवल्यास कमी पाण्यात अधिक क्षेत्र ओलिताखाली आणता येते.

सामूहिक जबाबदारी आणि पाणी वाटप: पाणी वाटपामध्ये सुसूत्रता आणि सामंजस्य राहावे, यासाठी स्थानिक पातळीवरील समन्वय आणि जबाबदारीची जाणीव महत्त्वाची ठरते.

 ८. जुन्या आठवणींचा अभिमान आणि नव्या सुरुवातीचा विश्वास

मासोळी धरण आणि माखनी गाव ही दोन वेगळी नावे नसून, एकाच नाण्याच्या दोन बाजूंसारखी भासतात. एका बाजूला धरणासाठी आपल्या मातीचा, जुन्या गावाचा आणि आठवणींचा त्याग करणारे माखनी गाव आहे; तर दुसऱ्या बाजूला त्या त्यागातून आणि जलसिंचनाच्या प्रयत्नांतून उभी राहिलेली शेतीसमृद्धी आणि नव्या गावाची उभारणी आहे.

जुन्या गावाच्या आठवणी मनात जपून ठेवणे हा आपल्या मुळांशी जोडलेला राहण्याचा मार्ग आहे, तर नव्या गावात नव्या स्वप्नांसह पुढे जाणे हा प्रगतीचा मार्ग आहे. माखनी गावाने दाखवलेला त्याग आणि त्यातून साकार झालेला हा प्रवास मराठवाड्याच्या संघर्षमय आणि आशावादी प्रवासाचेच जणू प्रतिबिंब आहे.

शेवटी एवढेच म्हणता येईल की, पाण्यासाठी केलेला हा त्याग आणि उभारलेली ही जलव्यवस्था केवळ शेतीपुरती मर्यादित नाही; तर ती त्याग, जिद्द, पुनर्वसन आणि नव्या समृद्धीच्या दिशेने टाकलेले एक भक्कम पाऊल आहे. 

 विशेष म्हणजे 1972 च्या दुष्काळामध्ये तयार केलेले हे मासोळी प्रकल्प धरण तत्कालीन मुख्यमंत्री शंकरराव चव्हाण यांनी दूरदृष्टी ठेवून केलेले हे धरण आहे.

                                                          

  शिसोदे राहुल : मानसोपचार तज्ञ