कार्तिक महिन्यातील शुक्ल पक्षातील एकादशीला कार्तिकी एकादशी किंवा प्रबोधिनी एकादशी असे म्हणतात. आषाढी एकादशीनंतर चार महिने भगवान विष्णू निद्रावस्थेत असतात, अशी श्रद्धा आहे. कार्तिकी एकादशीला ते जागे होतात आणि चातुर्मासाची सांगता होते. त्यामुळे या दिवसाला हिंदू धर्मात विशेष महत्त्व आहे.
या दिवशी पंढरपूरच्या विठ्ठल-रुक्मिणीच्या दर्शनासाठी लाखो वारकरी पायी वारी करत येतात. आषाढी वारीइतकीच कार्तिकी वारीही भक्तिमय असते. टाळ, मृदंग, वीणा आणि विठ्ठल नामाचा गजर यामुळे संपूर्ण पंढरी भक्तिरसात न्हाऊन निघते.
कार्तिकी एकादशीचे व्रत हे मन, शरीर आणि आत्मा शुद्ध करणारे मानले जाते. या दिवशी उपवास, नामस्मरण, भजन, कीर्तन आणि दानधर्म यांना विशेष महत्त्व दिले जाते. उपवास हा केवळ अन्न त्याग नसून मनातील विकार, क्रोध, अहंकार यांचा त्याग करण्याचा दिवस आहे, असा संतांचा संदेश आहे.
संत तुकाराम महाराज, संत ज्ञानेश्वर माऊली, संत नामदेव, संत एकनाथ, संत चोखामेळा यांसारख्या संतांनी विठ्ठल भक्तीचा महिमा सांगितला आहे. त्यांच्या अभंगातून विठ्ठल हा केवळ देव नसून भक्तांचा सखा, मायबाप आणि आधार आहे, हे जाणवते. पुंडलिकाच्या भक्तीमुळे विटेवर उभ्या असलेल्या विठ्ठलाची कथा प्रत्येक वारकऱ्याच्या मनात श्रद्धा जागवते.
कार्तिकी एकादशीला पंढरपूरमध्ये श्री विठ्ठल-रुक्मिणीची शासकीय महापूजा होते. यावेळी मानाच्या वारकऱ्याला महापूजेत सहभागी होण्याचा मान मिळतो. ही परंपरा सामान्य भक्तालाही देवाच्या जवळ नेणारी आहे. देवापुढे राजा आणि रंक असा भेद नसतो, हाच विठ्ठल भक्तीचा खरा संदेश आहे.
या दिवशी अनेक भाविक तुळशी विवाह साजरा करतात. तुळशीचे लग्न भगवान विष्णूंशी लावले जाते. यातून लग्नसंस्था, निसर्ग आणि भक्ती यांचा सुंदर संगम पाहायला मिळतो. घराघरात तुळशीला दीप लावून, फुले वाहून पूजा केली जाते. कार्तिक महिन्यात दीपदानाला विशेष महत्त्व आहे. नदीकाठी, मंदिरात आणि तुळशीवृंदावनाजवळ दीप लावणे हे पुण्यकारक मानले जाते.
कार्तिकी एकादशी आपल्याला एकच शिकवते, भक्ती म्हणजे केवळ विधी नाही, तर जगण्याची पद्धत आहे. दुसऱ्याला मदत करणे, गरजूंना आधार देणे, सत्याने वागणे, हीच खरी विठ्ठल सेवा आहे. आजच्या धावपळीच्या जीवनात काही क्षण थांबून नामस्मरण करणे, मन शांत करणे, हेच या एकादशीचे खरे फलित आहे.
विठ्ठलाच्या चरणी नतमस्तक होताना प्रत्येक भक्त एकच मागणे मागतो, माझ्या जीवनात सुख असो वा दुःख असो, तुझ्या नामाचा विसर पडू देऊ नकोस. हीच श्रद्धा लाखो वारकऱ्यांना पंढरपूरकडे खेचून आणते. पुंडलिक वरदा हरी विठ्ठल, श्री ज्ञानदेव तुकाराम, पंढरीनाथ महाराज की जय.