रंजक रोचक : कल्पना करा, एका गावात तुम्ही फिरायला गेलात. दुकानात गेलात आणि दुकानदाराने तुम्हाला विचारले, किम् इच्छसि, तुम्हाला काय हवे आहे. रस्त्यावर लहान मुले खेळताना संस्कृतमध्ये बोलत आहेत. आजी-आजोबा एकमेकांशी संस्कृतमध्येच गप्पा मारत आहेत. हे ऐकून तुम्हाला वाटेल की आपण एखाद्या जुन्या काळात आलो आहोत. पण हे खरे आहे. कर्नाटकातील मत्तूर हे गाव आजही संस्कृतमध्ये जगते. हे गाव भारतातील एकमेव संस्कृत गाव म्हणून ओळखले जाते. कर्नाटक राज्यातील शिमोगा जिल्ह्यात तुंगा नदीच्या काठावर मत्तूर नावाचे एक छोटेसे गाव वसले आहे. या गावाची लोकसंख्या सुमारे तीन हजार पाचशे इतकी आहे. पण या गावाची ओळख त्याच्या लोकसंख्येमुळे नाही, तर त्याच्या भाषेमुळे आहे. या गावातील प्रत्येक घरात संस्कृत बोलले जाते. सकाळी उठल्यापासून रात्री झोपेपर्यंत येथील लोक संस्कृतच वापरतात.
या गावात तुम्ही कोणत्याही घरात गेलात तरी तुम्हाला हेच चित्र दिसेल. घरातील आई आपल्या मुलाला संस्कृतमध्ये जेवायला बोलावते. शाळेत जाणारी मुले एकमेकांशी संस्कृतमध्ये बोलतात. शेतात काम करणारे शेतकरीही संस्कृतमध्ये बोलतात. अगदी मंदिरातील पुजाऱ्यापासून ते भाजी विकणाऱ्या विक्रेत्यापर्यंत सगळेच संस्कृत बोलतात. या गावात हिंदी, कन्नड किंवा इंग्रजीपेक्षा संस्कृत जास्त ऐकायला मिळते.
मत्तूर गावात संस्कृत परंपरा कशी सुरू झाली, याचीही एक रंजक कहाणी आहे. सुमारे सहाशे वर्षांपूर्वी या गावात संकेठी ब्राह्मण समाजाचे लोक येऊन स्थायिक झाले. ते लोक मुळचे केरळमधील होते. त्यांनीच या गावात संस्कृतची परंपरा रुजवली. पिढ्यानपिढ्या ही परंपरा पुढे चालत आली. आजही या गावातील लोक ही परंपरा अभिमानाने जपत आहेत.
पण खरी क्रांती झाली ती 1981 साली. त्या वर्षी या गावात संस्कृत भारती नावाच्या संस्थेने संस्कृत संभाषण शिबिर घेतले. त्या शिबिरात फक्त दहा दिवसांत लोकांना संस्कृत बोलायला शिकवले गेले. त्या दहा दिवसांनी गावाचे चित्रच बदलून टाकले. लोकांना वाटले की संस्कृत ही फक्त पुस्तकातील भाषा नाही, तर रोज बोलण्याची भाषा आहे. तेव्हापासून या गावाने मागे वळून पाहिले नाही.
आज या गावात संस्कृत शिकवण्यासाठी खास शाळा आहेत. गावातील शाळेत पहिलीपासूनच मुलांना संस्कृत शिकवले जाते. संस्कृत पाठशाळा नावाची एक प्रसिद्ध शाळा या गावात आहे. या शाळेत वेद, उपनिषद, व्याकरण याबरोबरच आधुनिक विषयही संस्कृतमधून शिकवले जातात. या गावातील अनेक मुले पुढे संस्कृतमध्ये उच्च शिक्षण घेतात आणि देशभरातील विद्यापीठांमध्ये प्राध्यापक होतात.
या गावातील आणखी एक विशेष गोष्ट म्हणजे या गावातील लोक फक्त बोलण्यासाठीच संस्कृत वापरत नाहीत, तर त्यांचे दैनंदिन व्यवहारही संस्कृतमध्ये चालतात. गावातील बोर्ड, दुकानांच्या पाट्या, निमंत्रण पत्रिका सगळ्या संस्कृतमध्ये असतात. गावात एखादी सभा असली तरी ती संस्कृतमध्येच होते. बाहेरून आलेला माणूस जर कन्नड किंवा हिंदीत बोलला तर गावकरी त्याला समजावून सांगतात आणि संस्कृतमध्ये बोलायला प्रोत्साहन देतात.
या गावात येणाऱ्या पर्यटकांसाठीही संस्कृत शिकण्याची सोय आहे. बाहेरून अनेक लोक फक्त संस्कृत शिकण्यासाठी या गावात येतात. परदेशातूनही अनेक विद्यार्थी येथे येतात. गावकरी त्यांना आनंदाने संस्कृत शिकवतात. त्यांच्याकडून कोणतेही शुल्क घेतले जात नाही. पाहुण्याला संस्कृत शिकवणे हे आमचे कर्तव्य आहे, असे गावकरी मानतात.
आज जेव्हा सगळीकडे इंग्रजीचे आकर्षण वाढत आहे, तेव्हा हे गाव आपली मातृभाषा आणि संस्कृत जपत आहे. अनेक पालक आपल्या मुलांना इंग्रजी माध्यमाच्या शाळेत टाकत आहेत, पण मत्तूर गावातील पालक मात्र आपल्या मुलांना आधी संस्कृत शिकवतात. त्यांचे म्हणणे आहे की संस्कृत शिकल्याने मुलांची बुद्धी वाढते, स्मरणशक्ती वाढते आणि संस्कारही चांगले होतात.
मत्तूर गावाला भेट देण्यासाठी शिमोगा शहरातून जाता येते. शिमोगा ते मत्तूर हे अंतर फक्त आठ किलोमीटर आहे. या गावात गेल्यावर तुम्हाला कोणत्याही मोठ्या हॉटेल्स किंवा मॉल दिसणार नाहीत. पण तुम्हाला दिसेल ती साधी माणसे, स्वच्छ रस्ते, तुंगा नदीचा सुंदर किनारा आणि सगळीकडे घुमणारा संस्कृतचा मधुर आवाज.
जगभरात अनेक भाषा नष्ट होत आहेत. पण मत्तूर गावाने दाखवून दिले आहे की इच्छा असेल तर कोणतीही भाषा जिवंत ठेवता येते. संस्कृत ही मृत भाषा नाही, तर ती जिवंत भाषा आहे, हे या गावाने जगाला दाखवून दिले आहे. म्हणूनच मत्तूर हे फक्त एक गाव नाही, तर भारताच्या संस्कृतीचे जिवंत उदाहरण आहे.