रंजक रोचक : तुमच्यासोबत कधी असे झाले आहे का, रात्री छान झोप लागली आहे, स्वप्न पाहत आहात आणि अचानक असे वाटते की आपण उंचावरून खाली पडत आहोत. आणि त्या भीतीने तुम्ही दचकून उठता. हात-पाय झटकले जातात, हृदय जोरात धडधडायला लागते आणि काही सेकंद काय झाले हेच कळत नाही. हा अनुभव जवळपास प्रत्येकाने आयुष्यात कधी ना कधी घेतलेला असतो. काहींना तर आठवड्यातून 2-3 वेळा हा अनुभव येतो.
लोक याला भूत, पिशाच्च, वाईट स्वप्न किंवा नजर लागणे असे समजतात. पण डॉक्टर सांगतात की यामागे कोणतेही भूत नाही. यामागे आहे आपल्या शरीराचे विज्ञान. या घटनेला सायन्समध्ये हिप्निक जर्क किंवा स्लीप स्टार्ट असे म्हणतात.
हिप्निक जर्क म्हणजे नेमके काय होते, हे समजून घेऊ. जेव्हा आपण जागे असतो तेव्हा आपला मेंदू आणि स्नायू पूर्णपणे अॅक्टिव्ह असतात. जेव्हा आपल्याला झोप लागायला सुरुवात होते, तेव्हा मेंदू हळूहळू शरीराला आराम द्यायला सांगतो. स्नायू सैल होतात, श्वास मंद होतो, हृदयाची गती कमी होते.
पण कधी कधी मेंदू आणि शरीर यांच्यात गोंधळ होतो. मेंदूला वाटते की शरीर खूपच जास्त सैल झाले आहे, म्हणजे आपण पडत आहोत. आणि मग मेंदू लगेच शरीराला अलर्ट करतो. शरीराला वाचवण्यासाठी मेंदू अचानक स्नायूंना झटका देतो. त्यामुळे आपले हात-पाय झटकले जातात आणि आपण दचकून उठतो. थोडक्यात, हा मेंदूचा एक संरक्षणात्मक प्रतिसाद आहे.
हे का होते, याची काही कारणे डॉक्टरांनी सांगितली आहेत.
पहिले कारण म्हणजे जास्त थकवा. दिवसभर खूप काम केल्यानंतर, जास्त थकल्यानंतर झोपताना हिप्निक जर्क जास्त येतो.
दुसरे कारण म्हणजे चहा, कॉफी. रात्री उशिरा चहा, कॉफी प्यायल्याने किंवा जास्त मोबाईल पाहिल्याने मेंदू शांत होत नाही. झोप आणि जागेपण यामध्ये गोंधळ होतो.
तिसरे कारण म्हणजे टेन्शन आणि चिंता. मनात सतत विचार चालू असतील तर झोप लागताना मेंदू पूर्णपणे शांत होत नाही.
चौथे कारण म्हणजे झोपेची चुकीची वेळ. उशिरा झोपणे, झोपण्याची वेळ सारखी बदलणे, यामुळेही हा त्रास होतो.
पाचवे कारण म्हणजे जास्त व्यायाम. झोपण्याच्या अगदी आधी जास्त व्यायाम केला तर स्नायू अॅक्टिव्ह राहतात आणि झोपताना झटका बसतो.
आता प्रश्न असा आहे की हे धोकादायक आहे का. डॉक्टर सांगतात की 70 ते 80 टक्के लोकांना कधी ना कधी हिप्निक जर्क येतो. हा सामान्य आहे. याला कोणत्याही औषधाची गरज नसते. पण जर दररोज रात्री असे होत असेल, झोप पूर्ण होत नसेल, हृदय धडधडत असेल तर मात्र डॉक्टरांना दाखवावे.
हे टाळण्यासाठी काय करावे, हेही सोपे आहे. झोपण्याच्या 1 तास आधी मोबाईल बंद करा. रात्री हलके जेवण घ्या. झोपण्यापूर्वी गरम पाण्याने हात-पाय धुवा. झोपण्याची वेळ रोज एकच ठेवा. झोपण्यापूर्वी 10 मिनिटे शांत बसा, दीर्घ श्वास घ्या. चहा, कॉफी संध्याकाळनंतर टाळा.
लहान मुलांमध्येही हिप्निक जर्क दिसतो. मुलं झोपेत हात-पाय हलवतात, हसतात किंवा रडतात. हेही सामान्य आहे. त्यामुळे घाबरण्याचे कारण नाही.
म्हणूनच पुढच्या वेळी झोपेत दचकून उठलात तर घाबरू नका. हा तुमच्या मेंदूचा तुम्हाला वाचवण्याचा प्रयत्न आहे. शरीर थकले आहे, त्याला आरामाची गरज आहे, हाच त्याचा संदेश आहे.