माझा मुलगा 2 वर्षाचा झाला, अजून बोलत नाही. शेजारचा मुलगा तर 1 वर्षातच बोलायला लागला. माझी मुलगी फक्त आई, बाबा म्हणते, बाकी काही बोलत नाही. माझे मूल हाताने दाखवते, पण बोलत नाही. डॉक्टरकडे जाऊ का, याला काही आजार तर नाही ना.
असे प्रश्न आजकाल प्रत्येक आई-बाबांच्या मनात येतात. आणि येणे स्वाभाविक आहे. कारण मूल बोलायला लागणे हा आई-बाबांसाठी सगळ्यात आनंदाचा क्षण असतो. पहिल्यांदा मूल आई म्हणाले की आईच्या डोळ्यात पाणी येते. पण जेव्हा मूल वेळेवर बोलत नाही, तेव्हा आई-बाबांच्या मनात भीती येते. काळजी करू नका. आज आपण अगदी शांतपणे, सोप्या भाषेत याबद्दल बोलणार आहोत.
सामान्यपणे मुले कितव्या वर्षापर्यंत बोलतात
प्रत्येक मूल वेगळे असते. जसे प्रत्येक मूल वेगळ्या वेळी चालायला शिकते, तसेच प्रत्येक मूल वेगळ्या वेळी बोलायला शिकते. त्यामुळे दुसऱ्या मुलाशी तुलना करू नका.
साधारणपणे मुलांच्या बोलण्याचा प्रवास असा असतो.
6 महिन्यापर्यंत, मूल आवाज काढते, आ, ऊ, बा बा असे गुणगुणते. आईचा आवाज ओळखते.
1 वर्षापर्यंत, मूल आई, बाबा, मामा, दादा असे 2 ते 3 सोपे शब्द बोलते. हाताने टाटा करते. आपल्याला हवी असलेली वस्तू हाताने दाखवते.
1 ते दीड वर्षापर्यंत, मूल 10 ते 20 शब्द बोलायला लागते. पाणी, दूध, दे, नको, असे छोटेस शब्द बोलते.
2 वर्षापर्यंत, मूल 50 पेक्षा जास्त शब्द बोलते. दोन शब्द एकत्र जोडते. जसे आई दे, पाणी दे, बाबा चल. या वयात मूल थोडे तोतरे बोलले तरी चालते.
2 ते 3 वर्षापर्यंत, मूल 200 ते 300 शब्द बोलते. छोटी वाक्ये बनवते. मला भूक लागली, मला बाहेर जायचे आहे, असे सांगते. अनोळखी माणसाला पण त्याचे बोलणे थोडेफार समजते.
3 ते 4 वर्षापर्यंत, मूल पूर्ण वाक्यात बोलते. गोष्टी सांगते. प्रश्न विचारते. हे काय, का, कसे, असे विचारायला लागते.
4 ते 5 वर्षापर्यंत, मूल अगदी स्पष्ट बोलते. शाळेतली गोष्ट सांगते. गाणे म्हणते.
हे एक साधारण गणित आहे. काही मुले यापेक्षा लवकर बोलतात, काही मुले 2 ते 3 महिने उशिरा बोलतात. त्याला लगेच स्पीच डिले म्हणत नाहीत. फक्त थोडा उशीर म्हणतात.
स्पीच डिले म्हणजे काय, हे कधी समजावे
जेव्हा मूल त्याच्या वयाच्या मानाने खूपच मागे राहते, तेव्हा त्याला स्पीच डिले म्हणतात. म्हणजे काय, तर समजून घ्या.
2 वर्षाचे मूल अजून एकही अर्थपूर्ण शब्द बोलत नसेल, फक्त आवाज काढत असेल.
2 वर्षाचे मूल फक्त 5 ते 10 शब्द बोलत असेल आणि दोन शब्द जोडत नसेल.
अडीच वर्षाचे मूल आपल्याला हवे ते बोलून सांगत नसेल, फक्त रडून किंवा हाताने दाखवत असेल.
3 वर्षाचे मूल आपल्या घरच्यांनाही समजणार नाही असे बोलत असेल.
मूल नावाला प्रतिसाद देत नसेल, आपण बोललेले समजत नसेल, डोळ्यात डोळे घालून पाहत नसेल.
मूल आधी बोलायचे, पण अचानक बोलणे बंद झाले असेल.
अशी लक्षणे असतील तर थोडे लक्ष देण्याची गरज आहे. पण घाबरून जाण्याची अजिबात गरज नाही. कारण स्पीच डिले म्हणजे मूल कधीच बोलणार नाही, असे अजिबात नाही. योग्य वेळी योग्य मदत मिळाली तर 90 टक्के मुले चांगली बोलायला लागतात.
स्पीच डिले का होतो, याची कारणे कोणती
याची अनेक छोटी छोटी कारणे असतात.
काही मुलांच्या कानाला थोडा त्रास असतो. त्यांना आवाज कमी ऐकू येतो, त्यामुळे ते बोलत नाहीत. कानात मळ साचणे किंवा वारंवार सर्दी होणे, हे पण एक कारण असू शकते.
काही मुले जिभेची किंवा तोंडाची हालचाल उशिरा शिकतात. त्यामुळे शब्द उच्चारायला वेळ लागतो.
घरात दोन-तीन भाषा बोलल्या जात असतील, तर काही मुले थोडा उशिरा बोलतात. जसे आई मराठी बोलते, बाबा हिंदी बोलतात, आजी इंग्रजी बोलते. मूल गोंधळते. पण नंतर ते सगळ्या भाषा शिकते.
मुलाला बोलायची संधीच मिळत नसेल. मूल हाताने दाखवले की आई लगेच पाणी देते. मूल बोलायच्या आधीच त्याची गोष्ट समजते. त्यामुळे मुलाला बोलायची गरजच वाटत नाही.
मोबाईल जास्त पाहणे, हे आजकालचे सगळ्यात मोठे कारण आहे. मूल दिवसभर मोबाईल पाहत असेल, तर ते बोलत नाही. कारण मोबाईलमध्ये मूल फक्त पाहते, बोलत नाही. त्याला संवादाची सवय लागत नाही.
आणि काही वेळा मूल थोडे शांत स्वभावाचे असते. ते आधी सगळे समजून घेते, आणि मग एकदम बोलायला लागते. अशा मुलांना लेट टॉकर म्हणतात. ही मुले नंतर खूप छान बोलतात.
मुलं कधीपर्यंत बोलतात, पालकांनी किती वाट पाहावी
हा प्रश्न सगळ्यांना पडतो. डॉक्टर सांगतात, 3 वर्षापर्यंत मुलाने चांगले बोलायला सुरुवात करावी. 4 वर्षापर्यंत मुलाचे बोलणे स्पष्ट व्हावे. 5 वर्षापर्यंत मूल पूर्ण वाक्यात बोलले पाहिजे.
पण याचा अर्थ असा नाही की 3 वर्षापर्यंत वाट पाहायची. 2 वर्षापर्यंत मूल बोलत नसेल, तर एकदा डॉक्टरांना दाखवणे चांगले असते. लवकर मदत मिळाली तर मूल लवकर बोलते. उशीर केला तर मूल मागे राहते. त्यामुळे वाट पाहणे आणि दुर्लक्ष करणे, यात फरक आहे.
तुमचे मूल 2 वर्षाचे आहे आणि फक्त 5 शब्द बोलते, तर एकदा तपासणी करून घ्या. यात लाजण्यासारखे काही नाही. तपासणी केली म्हणजे मुलाला काही आजार आहे, असे नाही. फक्त त्याला थोडी मदत हवी आहे का, हे कळते.
स्पीच डिले असेल तर पालकांनी काय करावे, घरच्या घरी करता येतील असे 8 सोपे उपाय
1. मुलाशी सतत बोला, दिवसभर बोला
मुलाशी बोलणे म्हणजे त्याला शिकवणे नाही. तर त्याच्याशी गप्पा मारणे. त्याला अंघोळ घालताना सांगा, आता आपण पाणी टाकतोय, हा साबण आहे. जेवण बनवताना सांगा, ही भाजी आहे, हा भात आहे. मूल ऐकून ऐकून शिकते. तुम्ही जेवढे बोलाल, तेवढे मूल लवकर शिकेल.
2. मोबाईल आणि टीव्ही बंद करा
ही सगळ्यात महत्त्वाची गोष्ट आहे. दिवसातून मोबाईल अजिबात देऊ नका. टीव्ही पण शक्य तितका कमी करा. मोबाईलऐवजी मुलाशी खेळा. मुलाला मोबाईल दिला की त्याचे तोंड बंद होते. मोबाईल बंद केला की त्याचे तोंड उघडते. हा अनुभव अनेक पालकांनी घेतला आहे.
3. मुलाला बोलायची संधी द्या
मूल हाताने पाण्याकडे दाखवते, तेव्हा लगेच पाणी देऊ नका. थोडे थांबा. त्याला विचारा, काय हवे, पाणी हवे का. पाणी असा शब्द बोला. मूल तो शब्द बोलण्याचा प्रयत्न करेल. त्याने पा जरी म्हटले तरी त्याचे कौतुक करा. शाब्बास, तू पाणी म्हणालास. यामुळे मुलाला बोलायचा आत्मविश्वास येतो.
4. छोटी छोटी पुस्तके आणि चित्रे दाखवा
मुलाला प्राण्यांची, फळांची चित्रे असलेली पुस्तके दाखवा. हा कुत्रा, ही गाय, हे आंबा, असे सांगा. मुलाला चित्रे बघायला खूप आवडते. चित्र बघून मूल शब्द लक्षात ठेवते.
5. गाणी आणि गोष्टी म्हणा
रोज रात्री झोपण्याआधी एक गोष्ट सांगा. छोटी गोष्ट, सोप्या शब्दात. चिऊ काऊची गोष्ट, किंवा एखादे बडबड गीत म्हणा. गाण्याची लय मुलाला खूप आवडते. गाणे म्हणून मूल लवकर शब्द शिकते.
6. मुलाला इतर मुलांमध्ये खेळू द्या
एकटे मूल उशिरा बोलते. इतर मुलांमध्ये गेले की मूल बोलायला शिकते. त्याला अंगणात, पार्कमध्ये इतर मुलांसोबत खेळू द्या. मुलं मुलांशी बोलून खूप लवकर शिकतात.
7. मुलाला ओरडू नका, त्याची चेष्टा करू नका
मूल चुकीचे बोलले, तोतरे बोलले, तर त्याला हसू नका. त्याला ओरडू नका. त्याला प्रेमाने बरोबर शब्द सांगा. मूल बोलायला घाबरले तर ते अजूनच मागे जाते. त्याला नेहमी सांगा, तू छान बोलतोस, मला तुझे बोलणे आवडते.
8. रोज 15 मिनिटे फक्त मुलासाठी ठेवा
या 15 मिनिटांत मोबाईल बाजूला ठेवा. फक्त मुलाशी खेळा, त्याच्याशी बोला, त्याला जमिनीवर बसून खेळू द्या. या 15 मिनिटांचा परिणाम खूप मोठा होतो. मूलाला वाटते, आई-बाबा माझ्यासाठी आहेत.
कधी डॉक्टरांकडे जावे
मूल 2 वर्षाचे होऊनही एकही शब्द बोलत नसेल.
मूल नावाला ओ देत नसेल, डोळ्यात पाहत नसेल.
मूल बोलणे अचानक बंद झाले असेल.
मूल 3 वर्षाचे होऊनही घरच्यांना समजेल असे बोलत नसेल.
तुम्हाला मनात सारखी शंका वाटत असेल.
अशा वेळी आधी बालरोग तज्ञांकडे जा. ते कानाची तपासणी सांगतील. गरज वाटली तर ते स्पीच थेरपिस्टकडे पाठवतील. स्पीच थेरपी म्हणजे मुलाला बोलायला शिकवण्याची एक खेळातून दिली जाणारी मदत. त्यात मुलाला जबरदस्ती केली जात नाही. खेळ, गाणी, चित्रे यातून मूल बोलायला शिकते. आठवड्यातून 2 ते 3 वेळा ही मदत घेतली तर मुलामध्ये खूप चांगला बदल दिसतो.
पालकांनो, एक गोष्ट लक्षात ठेवा
तुमचे मूल इतर मुलांपेक्षा उशिरा बोलते म्हणजे ते हुशार नाही, असे अजिबात नाही. आईनस्टाईन 4 वर्षापर्यंत बोलला नव्हता, असे सांगितले जाते. अनेक हुशार मुले उशिरा बोलतात. त्यामुळे स्वतःला दोष देऊ नका. मी कुठे कमी पडले, असे वाटून घेऊ नका.
तुमच्या मुलाला फक्त तुमचे प्रेम, तुमचा वेळ आणि थोडा धीर हवा आहे. त्याला वेळ द्या. त्याच्याशी बोला. त्याच्यावर विश्वास ठेवा. एक दिवस तो तुम्हाला आई, बाबा म्हणून हाक मारेल, आणि तो दिवस तुमच्या आयुष्यातला सगळ्यात आनंदाचा दिवस असेल.
वरील माहिती सामान्य बालविकास आणि स्पीच डिले यावर आधारित आहे. तुमच्या मुलाच्या बोलण्याबद्दल तुम्हाला काही शंका असेल तर जवळच्या बालरोग तज्ञांचा किंवा स्पीच थेरपिस्टचा सल्ला नक्की घ्या.