अवांतर : दारू पिणे अनेकांना सुरुवातीला मजा वाटते. मित्रांसोबत पार्टी, टेन्शन कमी करण्यासाठी एक पेग, झोप येण्यासाठी थोडिशी. सुरुवातीला वाटते, मी कधीही सोडू शकतो, मला व्यसन नाही. पण हळूहळू तीच मजा सवय बनते, सवय गरज बनते, आणि गरज व्यसन बनते.
दारू पिणारा माणूस म्हणतो, मी पितो, माझ्या पैशाने पितो, कोणाचे काय जाते. पण खरे तर दारू फक्त त्याचे शरीर नाही, तर त्याचे मन, त्याचे कुटुंब, त्याची नोकरी, त्याचा सन्मान, सगळेच खाऊन टाकते. शरीर खंगणे तर दिसते, पण मन आतून कसे पोखरले जाते, हे कोणालाच दिसत नाही. आज आपण त्याच विषयावर मनापासून बोलणार आहोत.
दारूमुळे शरीरावर काय परिणाम होतो
दारू पोटात गेल्यावर सगळ्यात आधी ती यकृतावर म्हणजेच लिव्हरवर हल्ला करते. रोज दारू प्यायल्याने लिव्हर खराब होते, पोटात पाणी भरते, कावीळ होते. अनेकांना वाटते, मी कमी पितो, मला काही होणार नाही. पण लिव्हर हळूहळू खराब होते, त्याला वेदना होत नाहीत. जेव्हा कळते, तेव्हा खूप उशीर झालेला असतो.
दारूमुळे पचन बिघडते. भूक लागत नाही. वजन कमी होते. हात थरथरतात. सकाळी उठल्यावर मळमळ होते. डोके दुखते. हृदयाचे ठोके वाढतात. रक्तदाब वाढतो. झोपेचे पूर्ण गणित बिघडते. दारू प्यायल्यावर झोप लागते असे वाटते, पण ती खरी झोप नसते, ती बेशुद्धी असते. शरीराला विश्रांती मिळत नाही.
पण शरीरापेक्षा मनावर होणारे परिणाम जास्त भयानक असतात.
दारूमुळे मनावर होणारे वाईट परिणाम
दारू ही मनाची शत्रू आहे. सुरुवातीला दारू प्यायल्यावर टेन्शन कमी झाल्यासारखे वाटते, पण नंतर तेच टेन्शन दुप्पट होते.
पहिला परिणाम म्हणजे राग आणि चिडचिड. दारू प्यायलेला माणूस छोट्या छोट्या गोष्टीवरून भांडतो. बायकोवर, मुलांवर, आई-वडिलांवर ओरडतो. नंतर नशा उतरल्यावर त्याला पश्चाताप होतो, पण तोपर्यंत शब्दांनी मन दुखावलेले असते.
दुसरा परिणाम म्हणजे संशय आणि भीती. दारू पिणाऱ्याला नेहमी वाटते, माझ्याबद्दल कोणीतरी काहीतरी बोलते आहे, माझी बायको मला फसवते आहे, माझे मित्र माझा अपमान करतात. हा संशय हळूहळू मानसिक आजार बनतो. अनेकांना दारूमुळे भास होऊ लागतात. कोणीतरी बोलते आहे असे ऐकू येते, कोणीतरी मागे उभे आहे असे वाटते.
तिसरा परिणाम म्हणजे नैराश्य. दारू पिणारा माणूस आतून एकटा पडतो. त्याला कशातच आनंद वाटत नाही. कामात मन लागत नाही. सतत उदास वाटते. मी कुणाच्या कामाचा नाही, मी कुटुंबाचे वाटोळे केले, असे विचार येतात. यातूनच काही जण आत्महत्येसारखे टोकाचे पाऊल उचलतात.
चौथा परिणाम म्हणजे विसरभोळेपणा. दारू मेंदूच्या पेशी मारते. त्यामुळे माणूस विसरू लागतो. काल काय बोललो, कुठे पैसे ठेवले, हे आठवत नाही. हळूहळू माणूस निर्णय घ्यायला असमर्थ होतो.
दारूमुळे घरात काय होते
दारू पिणाऱ्या माणसाचे घर म्हणजे रोजचे महाभारत. बायकोला मारहाण, मुलांसमोर भांडणे, पैशांची चोरी, दागिने विकणे. मुलांच्या मनावर याचा खूप वाईट परिणाम होतो. मुले घाबरून जगतात. त्यांना वडिलांची भीती वाटायला लागते. पत्नीला स्वतःच्या घरातच असुरक्षित वाटते.
अनेक बायका नवर्याच्या दारूमुळे नैराश्यात जातात. त्या कोणाला सांगू शकत नाहीत, सहन करू शकत नाहीत. त्यामुळे एका माणसाच्या व्यसनाने अख्खे कुटुंब मानसिक आजारी होते.
व्यसन वेळेत कसे ओळखावे
व्यसन हे एकदम लागत नाही, ते हळूहळू येते. ही लक्षणे दिसली तर समजून जा, व्यसन सुरू झाले आहे.
रोज दारू प्यायची इच्छा होणे, दारूशिवाय झोप न येणे, दारूशिवाय जेवण न जाणे.
दारू पिण्यासाठी खोटे बोलणे, पैसे लपवणे, घरच्यांपासून लपून पिणे.
दारू पिऊन भांडण करणे, नंतर मला आठवत नाही असे सांगणे.
कामावर जायला कंटाळा येणे, कामात चुका होणे.
दारू सोडायचे ठरवूनही पुन्हा पुन्हा पिणे.
जर ही लक्षणे दिसत असतील, तर लाजू नका. ही लाजेची गोष्ट नाही, हा आजार आहे. जसा मधुमेह, रक्तदाब हा आजार आहे, तसाच व्यसन हा पण आजार आहे. त्यावर उपचार आहेत.
व्यसनावर उपचार कसे करावे
पहिली पायरी म्हणजे मान्य करणे. मी व्यसनी आहे, मला मदत हवी आहे, हे स्वतःला सांगणे. जोपर्यंत माणूस मान्य करत नाही, तोपर्यंत तो सुधरू शकत नाही.
दुसरी पायरी म्हणजे डॉक्टरांकडे जाणे. व्यसनमुक्ती केंद्रात किंवा मानसोपचार तज्ञांकडे जाणे. डॉक्टर दारू सोडताना येणारा त्रास कमी करण्यासाठी औषधे देतात. हात थरथरणे, झोप न येणे, घाम येणे, यावर उपचार करतात. स्वतःच्या मनाने अचानक दारू बंद करू नका, कारण जास्त प्रमाणात दारू पिणाऱ्याला अचानक बंद केल्याने झटके येऊ शकतात. त्यामुळे डॉक्टरांच्या देखरेखीखालीच दारू सोडा.
तिसरी पायरी म्हणजे समुपदेशन. फक्त औषधाने व्यसन जात नाही. मनाला समजावणे गरजेचे आहे. मी का पितो, टेन्शन आले की मी का पितो, याचे कारण शोधावे लागते. समुपदेशनात हेच शिकवले जाते.
चौथी पायरी म्हणजे संगत बदलणे. जे मित्र दारू पाजतात, त्यांच्यापासून लांब राहा. दारू मिळते त्या ठिकाणी जाणे टाळा. घरात दारू ठेवू नका.
दारू सुटल्यानंतर मानसिक आरोग्य कसे जपावे
दारू सोडणे म्हणजे अर्धी लढाई जिंकणे. खरी लढाई त्यानंतर सुरू होते. कारण मन पुन्हा पुन्हा दारूकडे ओढते.
रोजचा दिनक्रम पक्का ठेवा. वेळेवर उठा, वेळेवर जेवा, चालायला जा. रिकामे मन दारूकडे जाते, त्यामुळे स्वतःला कामात गुंतवा.
राग आला, टेन्शन आले, तर दारू पिऊ नका. त्याऐवजी पाणी प्या, चालायला जा, कोणाशी तरी बोला. टेन्शनवर दारू हा उपाय नाही, तो टेन्शन वाढवणारा आहे.
कुटुंबाशी पुन्हा नाते जोडा. बायकोची, मुलांची माफी मागा. त्यांच्यासोबत वेळ घालवा. त्यांचा विश्वास परत मिळवायला वेळ लागेल, पण प्रयत्न सोडू नका. कुटुंबाचा आधार हेच सगळ्यात मोठे औषध आहे.
ध्यान, व्यायाम आणि देवाचे नामस्मरण करा. सकाळी 15 मिनिटे चालणे, प्राणायाम करणे, यामुळे मन शांत होते. मन शांत झाले की दारूची तल्लफ कमी होते.
आणि सगळ्यात महत्त्वाचे, मी एकदा पिलो तर काय होईल, असा विचार कधीही करू नका. व्यसनी माणसासाठी एक पेग पण पुन्हा व्यसनात घेऊन जाऊ शकतो. त्यामुळे आज मी पिणार नाही, फक्त आजचा दिवस, असा विचार करा.
कुटुंबाने काय करावे
दारू पिणाऱ्या माणसाला शिव्या देऊ नका, त्याला मारू नका. त्याला आजारी समजा. त्याला प्रेमाने उपचारासाठी घेऊन जा. तू दारू सोडलीस तर आम्ही तुझ्यासोबत आहोत, असा विश्वास द्या. त्याने दारू सोडली तर त्याचे कौतुक करा. त्याच्या छोट्या छोट्या यशाचे कौतुक करा.
शेवटी एकच सांगायचे आहे, दारूने कधीच कोणाचे भले झाले नाही. दारू टेन्शन देत नाही, तर टेन्शन घेते. आज जर तुम्ही किंवा तुमच्या घरातील कोणी दारूच्या व्यसनात असेल, तर आजच पाऊल उचला. उद्याचा दिवस कदाचित उशीर झालेला असेल. तुम्हाला हा लेख आवडला असेल तर तो अशा एका व्यक्तीला नक्की पाठवा, ज्याला याची गरज आहे. तुमचे एक शेअर कोणाचे तरी आयुष्य वाचवू शकते.
वरील माहिती सामान्य आरोग्य आणि व्यसनमुक्ती यावर आधारित आहे. व्यसन गंभीर असेल तर स्वतःच्या मनाने औषधे घेऊ नका. जवळच्या व्यसनमुक्ती केंद्रात किंवा मानसोपचार तज्ञांचा सल्ला नक्की घ्या.