रंजक रचक : दिवाळीत इथे फटाके नाही तर दगड उडतात, या गावात दिवाळीच्या दिवशीच का होते दगडफेक ? - टॉप न्यूज मराठी

रंजक रोचक : महाराष्ट्रात दिवाळी म्हटलं की फटाके, आकाशकंदील, फराळ आणि लक्ष्मीपूजन डोळ्यासमोर येतं. पण तुम्हाला माहिती आहे का, महाराष्ट्राच्या अगदी सीमेवर एक असं गाव आहे जिथे दिवाळीच्या दिवशी फटाके नाहीत तर थेट दगडफेक होते. आणि ही दगडफेक काही भांडणातून नाही तर परंपरेतून होते. गावकरी यालाच आपली दिवाळी मानतात.

या गावाचं नाव आहे गोटमार. हे गाव मध्यप्रदेशातील छिंदवाडा जिल्ह्यात आहे, पण अगदी महाराष्ट्राच्या सीमेवर वसलेलं आहे. त्यामुळे इथे महाराष्ट्र आणि मध्यप्रदेश दोन्ही राज्यातले लोक मोठ्या संख्येने येतात. या गावात दिवाळीनंतर येणाऱ्या भाऊबीजेच्या दिवशी गोटमार मेळा भरतो आणि हाच मेळा दगडफेकीसाठी जगभरात प्रसिद्ध आहे.

गोटमार मेळा नेमका काय आहे.

गोटमार गावाच्या मधून एक नदी वाहते. नदीच्या एका बाजूला पांढुर्णा गाव आहे आणि दुसऱ्या बाजूला गोटमार गाव. नदीच्या मधोमध एक झाड आहे, त्या झाडाला एक झेंडा लावलेला असतो. दोन्ही गावातले तरुण हा झेंडा काढण्यासाठी धावतात. पण ही शर्यत इतकी सोपी नाही. एक गाव दुसऱ्या गावावर दगडफेक करतं, जेणेकरून समोरचा गाव झेंड्यापर्यंत पोहोचू शकणार नाही. जो गाव झेंडा काढेल तो विजयी मानला जातो.

ही परंपरा पाहायला दरवर्षी हजारो लोक गर्दी करतात. सकाळपासूनच दोन्ही गावांमध्ये तयारी सुरू होते. तरुण हातात दगड घेऊन नदीच्या काठावर उभे राहतात. पोलिसांचा मोठा बंदोबस्त असतो, रुग्णवाहिका तैनात असतात, पण तरीही दरवर्षी या दगडफेकीत 50 ते 100 लोक जखमी होतात.

ही विचित्र परंपरा सुरू कशी झाली, यामागची कथा काय आहे.

या परंपरेमागे दोन लोककथा सांगितल्या जातात. पहिल्या कथेनुसार अनेक वर्षांपूर्वी गोटमार गावातील एका मुलाचं पांढुर्णा गावातील मुलीवर प्रेम होतं. दोघांना लग्न करायचं होतं पण दोन्ही गावांनी विरोध केला. शेवटी मुलाने नदीच्या मधोमध असलेल्या झाडावर येऊन आपला जीव दिला. त्याच्या प्रेमाची आठवण म्हणून ही परंपरा सुरू झाली असे काही जण मानतात.

दुसरी कथा अशी आहे की पूर्वीच्या काळी या भागातल्या राजाने नदीच्या मधोमध झेंडा लावला आणि जो कोणी तो झेंडा काढेल त्याला आपल्या मुलीशी लग्न लावून देईन असे जाहीर केले. तेव्हापासून दोन्ही गावचे तरुण झेंडा मिळवण्यासाठी एकमेकांवर दगडफेक करू लागले. हळूहळू तीच एक परंपरा बनली.

गावकरी या दगडफेकीला वाईट मानत नाहीत. उलट त्यांच्या मते दगडफेकीत जो रक्त सांडतो ते नदीला वाहिले जाते आणि त्यामुळे गावात समृद्धी येते, पिक चांगले येते. तसेच या दिवशी वाहिलेल्या रक्ताने गावाची वाईट नजर उतरते असा त्यांचा विश्वास आहे.

प्रशासनाने बंद करण्याचा प्रयत्न केला का.

हो, या धोकादायक परंपरेमुळे अनेकांना जीव गमवावा लागला आहे, डोळे गमावले आहेत. त्यामुळे मध्यप्रदेश हायकोर्टाने आणि प्रशासनाने अनेकदा हा मेळा बंद करण्याचा प्रयत्न केला. पोलिसांनी रबरी गोळ्या, बॅरिकेड्स लावून पाहिले पण गावकऱ्यांच्या श्रद्धेपुढे प्रशासनही हतबल झाले. आता प्रशासनाने हा मेळा पूर्णपणे बंद करण्याऐवजी सुरक्षित करण्यावर भर दिला आहे. मोठ्या प्रमाणावर पोलीस, डॉक्टरांची टीम, हेल्मेट आणि संरक्षणासाठी उपाय केले जातात.

काही वर्षांपूर्वीपर्यंत इथे खरे दगड वापरले जायचे, आता प्रशासनाने रबरी बॉल वापरण्यास सांगितले आहे. पण आजही अनेक ठिकाणी दगडांचाच वापर होतो.

आजच्या काळात ही परंपरा योग्य आहे का.

हा प्रश्न अनेकांना पडतो. एकीकडे जीव धोक्यात घालणारी परंपरा आणि दुसरीकडे शेकडो वर्षांची श्रद्धा. गोटमार मधील वृद्ध लोक सांगतात की ही आमची संस्कृती आहे, हा आमचा इतिहास आहे. दिवाळी आमच्यासाठी फटाक्यांची नाही तर एकजुटीची आहे. भले आम्ही एकमेकांवर दगड टाकतो, पण मेळा संपल्यावर दोन्ही गाव एकत्र जेवतात, एकमेकांना भाऊबीजेच्या शुभेच्छा देतात.

म्हणूनच गोटमारची ही दगडफेक फक्त हिंसा नाही तर एका वेगळ्या दिवाळीची गोष्ट आहे. जिथे दगडातूनही आपुलकी शोधली जाते.