महाराष्ट्रात बुलढाणा जिल्ह्यात एक असे सरोवर आहे जे बघायला साधे वाटते, पण त्याचा जन्मच गूढ आहे. लोणार सरोवर. शास्त्रज्ञ सांगतात की सुमारे 50 हजार वर्षांपूर्वी आकाशातून एक मोठी उल्का वेगाने येऊन जमिनीवर आदळली आणि तिथे हा मोठा खड्डा तयार झाला. त्यातच पाणी साचून हे सरोवर बनले. जगात बेसाल्ट खडकात उल्कापाताने तयार झालेले हे एकमेव सरोवर आहे.
पण या सरोवराचे सगळ्यात मोठे गूढ म्हणजे त्याच्या पाण्याचा रंग. कधी हे पाणी निळे हिरवे दिसते, कधी गुलाबी, तर कधी लालसर तपकिरी. हा रंग का बदलतो याचे उत्तर शोधायला अनेक संशोधक इथे आले.
रंग बदलण्यामागची तीन मुख्य कारणे सांगितली जातात.
पहिले कारण म्हणजे पाण्यातील सूक्ष्म जीव. या सरोवराचे पाणी खारट आणि अल्कलाइन आहे. म्हणजे त्यात सोडा जास्त आहे. अशा पाण्यात हॅलोबॅक्टेरिया नावाचे खास बॅक्टेरिया आणि हॅलोआर्किया नावाचे जीव राहतात. जेव्हा उन्हाळा जास्त असतो, पाणी कमी होते आणि खारटपणा वाढतो, तेव्हा हे बॅक्टेरिया खूप वाढतात. ते त्यांच्या शरीरातून कॅरोटीनॉइड नावाचा गुलाबी लाल रंगाचा पदार्थ बाहेर सोडतात. त्यामुळे संपूर्ण सरोवर गुलाबी दिसू लागते. 2020 मध्ये लॉकडाऊनच्या काळात लोणारचे पाणी अचानक गुलाबी झाले होते, तेव्हा हीच घटना घडली होती आणि त्याचे फोटो खूप व्हायरल झाले होते.
दुसरे कारण म्हणजे शेवाळ. पावसाळ्यात गोडे पाणी जास्त येते तेव्हा हिरव्या शेवाळाची वाढ होते आणि पाणी हिरवे निळे दिसते. उन्हाळ्यात हेच शेवाळ कमी होते.
तिसरे कारण म्हणजे मानवी हस्तक्षेप. पूर्वी या सरोवरात आसपासच्या गावातील सांडपाणी आणि शेतीतील रसायने जायची, त्यामुळेही पाण्याचा रंग आणि वास बदलत होता. आता सरकारने त्यावर काही प्रमाणात नियंत्रण आणले आहे.
अजूनही काही प्रश्न अनुत्तरित आहेत.
या सरोवरात दोन पाण्याचे झरे आहेत, एक खारट आणि एक गोडे, ते एकाच खड्ड्यात असूनही त्यांचे पाणी एकमेकांत मिसळत नाही. तिथे चुनखडीच्या खडकात एक मंदिर आहे, सीता नहाणी, जिथले पाणी वर्षभर एकाच पातळीवर राहते. सरोवराच्या पाण्यात चुंबकीय गुणधर्म जास्त असल्याचेही काही संशोधकांनी सांगितले आहे, त्यामुळे तिथे कंपास नीट काम करत नाही असे स्थानिक लोक सांगतात.
विज्ञानाने बरीच कारणे दिली असली तरी स्थानिक लोकांच्या कथा वेगळ्याच आहेत. काही लोक म्हणतात की हे सरोवर राक्षस लोणासूर याला विष्णूने मारल्यावर तयार झाले, म्हणून त्याचे नाव लोणार. काही जण म्हणतात की या पाण्यात आंघोळ केल्याने त्वचेचे आजार बरे होतात.
लोणार हे फक्त पर्यटन स्थळ नाही, तर एक जिवंत प्रयोगशाळा आहे. मंगळावर आणि चंद्रावर असलेले खड्डे कसे तयार झाले असतील याचा अभ्यास करण्यासाठी नासा सारख्या संस्था लोणारचा अभ्यास करतात.
जर तुम्ही कधी लोणारला गेलात तर दुपारच्या वेळी सरोवराचा रंग वेगळा दिसेल आणि संध्याकाळी वेगळा. निसर्ग कसा रंग बदलतो हे तिथे प्रत्यक्ष बघायला मिळते. पण तिथले पाणी पिण्यायोग्य नाही आणि त्यात पोहणे धोकादायक आहे, त्यामुळे लांबूनच त्याचा आनंद घ्या आणि त्याचे रहस्य जपा.