आजकाल अनेक पालकांची एकच तक्रार ऐकायला मिळते, आमचे बाळ दोन वर्षाचे झाले तरी अजून नीट बोलत नाही, फक्त इशारे करते किंवा काही ठराविक शब्दच बोलते. पूर्वीच्या तुलनेत स्पीच डिले म्हणजे बोलण्यास उशीर होण्याची समस्या लहान मुलांमध्ये वाढताना दिसते आहे. ही भीतीची बाब असली तरी वेळीच लक्ष दिले तर यात खूप सुधारणा होऊ शकते.
साधारणपणे मूल कधी बोलायला लागते?
प्रत्येक मूल वेगळे असते, पण विकासाचे काही टप्पे असतात.
6 महिन्यांपर्यंत - वेगवेगळे आवाज काढणे, हसणे, आई वडिलांच्या आवाजाकडे पाहणे
9 ते 12 महिने - बाबा, मामा, टाटा असे निरर्थक पण सारखे शब्द, बाय करणे, एखाद्या वस्तूकडे बोट दाखवणे
12 ते 18 महिने - 5 ते 20 अर्थपूर्ण शब्द, आई, बाबा, पाणी, दे असे सांगणे
18 ते 24 महिने - दोन शब्द जोडून बोलणे, मला पाणी दे, चेंडू दे
2 ते 3 वर्षे - छोटी वाक्ये, माझी गाडी कुठे आहे, मला भूक लागली, अनोळखी व्यक्तीलाही त्याचे बोलणे बरेचसे समजणे
जर 18 महिन्यांपर्यंत मूल एकही अर्थपूर्ण शब्द बोलत नसेल, 2 वर्षांपर्यंत दोन शब्द जोडत नसेल, सांगितलेले सोपे काम ऐकून करत नसेल, नावाला प्रतिसाद देत नसेल तर डॉक्टरांना दाखवणे गरजेचे आहे.
सध्या स्पीच डिले का वाढला आहे?
पहिले कारण म्हणजे स्क्रीन टाईम. दोन वर्षांखालील अनेक मुलांना तासन्तास मोबाईल, टीव्ही, टॅब्लेट दिला जातो. स्क्रीनवर मूल फक्त पाहते आणि ऐकते, पण त्याला बोलण्याची गरजच पडत नाही. बोलणे हे दोन माणसांमधील देवाणघेवाणीतून शिकले जाते, स्क्रीनमधून नाही.
दुसरे कारण म्हणजे कमी संवाद. पूर्वी घरात आजी आजोबा, अनेक माणसे असायची, सतत गोष्टी, गाणी, बडबड चालायची. आता छोट्या कुटुंबात आई वडील दोघेही कामात व्यस्त, मूल पाळणाघरात किंवा एकटे. त्याच्याशी कोणी भरपूर बोलतच नाही.
तिसरे कारण म्हणजे गरजेआधीच सगळे देणे. मूल बोट दाखवले की लगेच पाणी मिळते, इशारा केला की खेळणे मिळते. त्यामुळे त्याला बोलण्याची गरजच वाटत नाही.
चौथे, काही वैद्यकीय कारणे. कानाने कमी ऐकू येणे, जीभेचा बंध, अकाली जन्म, काही मुलांमध्ये ऑटिझम स्पेक्ट्रम, विकासातील इतर उशीर.
पाचवे, दोन तीन भाषा एकाच वेळी. घरात मराठी, बाहेर हिंदी, कार्टून इंग्रजी. यामुळे काही मुलांमध्ये सुरुवातीला गोंधळ होतो आणि बोलायला उशीर होतो. मात्र ही एकमेव कारण नसते.
स्पीच डिले कधीपर्यंत सामान्य मानावा?
अनेक मुले थोडी उशिरा बोलतात, विशेषतः मुलगे, घरातील दुसरे तिसरे मूल किंवा ज्यांच्या घरात कमी बोलले जाते. याला लेट टॉकर असे म्हणतात. अशी मुले 2 ते 2.5 वर्षांपर्यंत स्वतःहून भरून काढतात. पण जर मूल डोळ्यात डोळा घालत नसेल, हावभाव, बाय करणे, टाटा करणे करत नसेल, स्वतःच्या विश्वात जास्त रमत असेल, वारंवार एकच कृती करत असेल तर तो फक्त स्पीच डिले नसून विकासाशी संबंधित इतर तपासणीची गरज असू शकते. त्यामुळे वाट पाहत बसण्यापेक्षा वेळीच बालरोगतज्ज्ञ किंवा स्पीच थेरपिस्टचा सल्ला घेणे केव्हाही चांगले.
पालकांनी घरी काय प्रयत्न करायला हवेत?
1. स्क्रीन पूर्णपणे किंवा खूप कमी करा. दोन वर्षांखालील मुलांना शक्यतो स्क्रीन नकोच. दोन ते पाच वर्षांच्या मुलांना दिवसातून एक तासापेक्षा जास्त नाही आणि तेही पालकांसोबत बसून.
2. त्याच्याशी सतत बोला. तो काय करतोय त्याचे वर्णन करा. आता आपण चेंडू घेतला, लाल चेंडू, चेंडू वर गेला. छोटी छोटी वाक्ये वापरा.
3. त्याला बोलायला संधी द्या. लगेच वस्तू देऊ नका. पाणी हवे आहे का? पाणी म्हण. असा छोटा आग्रह धरा पण जबरदस्ती करू नका.
4. रोज गोष्टी सांगा, गाणी म्हणा, चित्र असलेली पुस्तके दाखवा. एकाच गोष्टीची पुन्हा पुन्हा उजळणी केल्याने शब्द लक्षात राहतात.
5. त्याच्या प्रयत्नाचे कौतुक करा. तो चुकीचा शब्द बोलला तरी टोका करू नका. त्याने पा म्हणले तर हो, पाणी, छान बोललास असे म्हणा.
6. इतर मुलांमध्ये खेळायला पाठवा. अंगणवाडी, बाग, नातेवाईकांच्या मुलांसोबत खेळल्याने अनुकरणातून बोलणे वाढते.
7. कानाची तपासणी करून घ्या. अनेक वेळा मूल ऐकतच कमी असते हे लक्षात येत नाही.
कधी डॉक्टरांना भेटावे?
जर तुमचे मूल 12 महिन्यांपर्यंत बडबड करत नसेल, 16 महिन्यांपर्यंत एकही शब्द बोलत नसेल, 24 महिन्यांपर्यंत दोन शब्द जोडत नसेल, बोललेले शब्द विसरत असेल, नावाला हाक मारल्यावर वळून पाहत नसेल, तर बालरोगतज्ज्ञ, कान नाक घसा तज्ज्ञ आणि स्पीच लँग्वेज थेरपिस्ट यांना भेटा. लवकर हस्तक्षेप केला तर परिणाम खूप चांगले येतात. थेरपी म्हणजे काही मोठे औषध नाही, तर खेळातून बोलायला शिकवण्याची पद्धत आहे.
लक्षात ठेवा, दुसऱ्या मुलाशी तुलना करू नका. प्रत्येक मूल वेगळ्या गतीने वाढते. पण मोबाईल देऊन शांत बसवण्यापेक्षा त्याच्यासोबत बसून दहा मिनिटे बोलणे, गप्पा मारणे हे त्याच्या आयुष्यभराच्या बोलण्याचा पाया रचते. तुम्हाला शंका असेल तर तुमच्या जवळच्या डॉक्टरांशी बोला, ते तुम्हाला योग्य मार्ग दाखवतील.