मानसिक आरोग्य : बाळाच्या जन्मानंतर पहिले काही दिवस किंवा काही आठवडे आईच्या मनात खूप संमिश्र भावना असतात. आनंद असतो, थकवा असतो, काळजी असते आणि कधी कधी कोणतेच कारण नसताना रडू येते. याला बऱ्याच वेळा बेबी ब्लूज असे म्हटले जाते आणि ते काही दिवसात कमी होते. पण जेव्हा ही उदासी, थकवा, निराशा, अपराधीपणाची भावना दोन आठवड्यांपेक्षा जास्त काळ टिकते, रोजच्या कामात अडथळा आणते, बाळाशी जोडून घेण्यात अडचण येते, तेव्हा त्याला पोस्टपार्टम डिप्रेशन असे समजले जाते. हा आजार अशक्तपणामुळे किंवा आई चांगली नाही म्हणून होत नाही. हा शरीरातील हार्मोन्समधील मोठ्या बदलांमुळे, झोप पूर्ण न झाल्यामुळे, शारीरिक थकव्यामुळे आणि मोठ्या मानसिक जबाबदारीमुळे होणारा एक वैद्यकीय आणि मानसिक आरोग्याचा प्रश्न आहे.
पूर्वी एकत्र कुटुंब पद्धती होती. घरात आजी, आत्या, काकू, इतर महिला असायच्या. बाळाला सांभाळायला, आईला जेवण देण्यापासून ते रात्री जागण्यापर्यंत अनेक हात असायचे. नव्या आईला विश्रांती मिळायची, बोलायला माणसे असायची. आता बहुतांश कुटुंबे छोटी झाली आहेत. नवरा बायको दोघेही नोकरीत किंवा घरात एकटे. अशा वेळी दिवसभर बाळ, घर, झोपेची कमतरता आणि स्वतःच्या शरीरात होणारे बदल हे सगळे एकट्याने पेलावे लागते. त्यामुळे पोस्टपार्टम डिप्रेशनचा धोका आणि तीव्रता वाढताना दिसते. ही गोष्ट वैयक्तिक कमजोरी नाही, तर आपल्या बदललेल्या सामाजिक रचनेचा परिणाम आहे हे समजून घेणे गरजेचे आहे.
याची काही सामान्य लक्षणे कोणती असू शकतात
सतत उदास वाटणे, रिकामे वाटणे, काहीही चांगले होणार नाही असे वाटणे
विनाकारण रडू येणे, चिडचिड होणे
बाळाची काळजी घेण्यात रस न वाटणे किंवा उलट बाळाबद्दल सारखी अति काळजी वाटणे
झोप येत नाही किंवा खूप जास्त झोप येते
भूक खूप कमी किंवा खूप जास्त लागणे
स्वतःला वाईट आई समजणे, अपराधी वाटणे
कशातही आनंद न वाटणे, आधी आवडणाऱ्या गोष्टीही नकोशा वाटणे
कुटुंबापासून किंवा मित्रांपासून दूर जाणे
कधी कधी स्वतःला किंवा बाळाला इजा करण्याचे विचार येणे. असे विचार आले तर ते तातडीने डॉक्टरांना सांगणे खूप आवश्यक आहे.
नव्या आईने स्वतःसाठी काय काळजी घ्यावी
सगळ्यात आधी हे लक्षात ठेवा की मदत मागणे म्हणजे कमीपणा नाही. तुम्ही एकट्या नाही आहात. हा काळ कठीण आहे हे स्वतःला मान्य करा.
झोप मिळेल तेव्हा घ्या. घराची सगळी कामे परफेक्ट झाली पाहिजेत हा आग्रह सोडा. बाळ झोपले की तुम्हीही थोडा वेळ डोळे बंद करा.
जेवण वेळेवर आणि साधे सकस घ्या. पाणी भरपूर प्या. शरीर बरे होण्यासाठी याची गरज असते.
दिवसातून दहा मिनिटे तरी स्वतःसाठी काढा. केस विंचरणे, कोमट पाण्याने अंघोळ, थोडे चालणे, आवडते गाणे ऐकणे यासारख्या छोट्या गोष्टी.
मनातले विचार लिहून काढा किंवा विश्वासाच्या व्यक्तीजवळ बोला. मी थकले आहे, मला भीती वाटते हे बोलण्यात लाज नाही.
तुम्हाला दोन आठवड्यांपेक्षा जास्त काळ सतत त्रास होत असेल तर डॉक्टर, आशा वर्कर, प्राथमिक आरोग्य केंद्रातील डॉक्टर किंवा मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांशी बोला. वेळेवर बोलल्याने खूप फरक पडतो.
कुटुंबाने आणि विशेषतः नवऱ्याने काय सहकार्य करावे
हा सगळ्यात महत्वाचा भाग आहे. नव्या आईला सगळ्यात जास्त गरज असते ती समजून घेतल्याची आणि आधाराची.
ऐकून घ्या, सल्ला देऊ नका. तिला असे वाटते की मी काहीच करू शकत नाही, मला बाळ नको आहे असे ती बोलली तरी घाबरू नका किंवा रागावू नका. तिला जज करू नका. फक्त शांतपणे ऐका आणि म्हणा, मी आहे तुझ्या सोबत, आपण डॉक्टरांशी बोलूया.
ती आळशी झाली आहे, नखरे करते असे म्हणू नका. हा आजार आहे, हट्ट नाही हे समजून घ्या.
काम वाटून घ्या. रात्री बाळासाठी उठणे, डायपर बदलणे, बाळाला आंघोळ घालणे, घरातील जेवण, भांडी यात प्रत्यक्ष मदत करा. मदत विचारून नाही तर स्वतःहून करा.
तिला विश्रांती द्या. दिवसातून एक दोन तास बाळ तुम्ही सांभाळा जेणेकरून ती झोपू शकेल किंवा बाहेर जाऊन थोडी मोकळी हवा घेऊ शकेल.
तिच्या कुटुंबाशी, मैत्रिणींशी बोलायला प्रोत्साहन द्या. एकटे पाडू नका. पाहुणे येणे तिला नको असेल तर तिची बाजू घ्या.
ती बाळावर प्रेम करत नाही असे वाटले तरी तिला दोष देऊ नका. डिप्रेशनमुळे जोडून घेण्याची प्रक्रिया उशिरा होऊ शकते. त्यात तिची चूक नाही.
जर तिला स्वतःला इजा करण्याचे विचार येत असतील, बाळाला सोडून जाण्याचे बोलत असेल तर त्याकडे दुर्लक्ष करू नका. लगेच जवळच्या डॉक्टरांशी किंवा मानसिक आरोग्य केंद्राशी संपर्क साधा.
छोट्या कुटुंबात आपणच एकमेकांचा मोठा आधार असतो. पूर्वी दहा हातांनी होणारे काम आता दोघांनाच करायचे आहे. त्यामुळे नवऱ्याने पती सोबतच तिचा मित्र, सहकारी आणि काळजी घेणारा सोबती होणे खूप आवश्यक आहे. बाळाला आई बरोबरच बाबाचीही तितकीच गरज असते.
तुम्हाला किंवा तुमच्या जवळच्या कोणाला असा त्रास जाणवत असेल तर कृपया एकट्याने सहन करू नका. तुमच्या फॅमिली डॉक्टरांशी, स्त्रीरोग तज्ज्ञांशी किंवा मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांशी लगेच बोला. भारतात तुम्ही टेलिमानस हेल्पलाइन 14416 वर संपर्क साधू शकता. ही एक सरकारी मानसिक आरोग्य मदत सेवा आहे.
नव्या आईला बाळासोबतच स्वतःच्या मनाचीही काळजी घेण्याची गरज असते. आधार, विश्रांती आणि वेळेवर योग्य मदत मिळाली तर या कठीण काळातून ती नक्की बाहेर येऊ शकते.