मानसशास्त्र : अनेकजण असे असतात ज्यांना कोणालाही दुखवायचे नसते. ऑफिसमध्ये बॉसने जास्त काम सांगितले तरी हो म्हणणे, मित्राने ऐनवेळी मदत मागितली तरी नाही म्हणता न येणे, कुटुंबात सगळ्यांचे ऐकून घेणे पण स्वतःच्या मनातले कधीच न बोलणे. वरून पाहता हे सगळे चांगले वाटते, हा माणूस किती चांगला आहे असे सगळे म्हणतात. पण आतून हा माणूस हळूहळू संपत चाललेला असतो. सतत इतरांना खुश करण्याच्या प्रयत्नात जो मानसिक आणि शारीरिक थकवा येतो त्यालाच पीपल प्लीजिंग बर्नआउट म्हणतात.
पीपल प्लीजिंग बर्नआउट म्हणजे नेमके काय -
पीपल प्लीजिंग म्हणजे लोकांना खुश ठेवण्याची सवय. लहानपणापासून आपल्याला शिकवले जाते की चांगला मुलगा म्हणजे सगळ्यांचे ऐकणारा. त्यामुळे अनेकांना नाही म्हणणे म्हणजे वाईटपणा वाटतो. हळूहळू ही सवय सवयीची नाही तर एका मानसिक ओझ्याची बनते.
तुम्ही प्रत्येक वेळी हो म्हणता, पण मनातून तुम्हाला ते करायचे नसते. तुम्ही तुमचा वेळ, तुमची झोप, तुमचे छंद सगळे बाजूला ठेवून दुसऱ्यासाठी धावता. सुरुवातीला लोक तुमचे कौतुक करतात, पण नंतर त्यांना त्याची सवय होते. आणि तुम्ही एक दिवस थकून जाता. हाच थकवा म्हणजे बर्नआउट. भारतात नुकत्याच झालेल्या मानसिक आरोग्य सर्वेक्षणात 55 टक्के लोकांनी सांगितले की त्यांना नातेसंबंधांमधील अडचणींमुळे ताण येतो आणि त्याचे मुख्य कारण म्हणजे स्वतःच्या सीमा न ठरवता येणे.
तुम्हाला हा बर्नआउट आहे हे कसे ओळखावे -
पहिले लक्षण म्हणजे तुम्हाला सतत अपराधी वाटते. जर तुम्ही कोणाला नाही म्हटले तर रात्रभर मनात विचार येतो की मी चुकीचे केले का, तो व्यक्ती रागावला असेल का.
दुसरे लक्षण म्हणजे तुम्ही तुमच्या स्वतःच्या गरजा शेवटी ठेवता. स्वतःसाठी वेळच मिळत नाही, जे आवडते ते करायला वेळ नाही, सतत दुसऱ्याच्या कामात अडकलेले असणे.
तिसरे लक्षण म्हणजे मनात राग साचणे. वरून तुम्ही हसता पण आतून तुम्हाला राग येतो की मीच का सगळे करायचे, कोणी माझा विचार का करत नाही. हा राग कधीतरी छोट्या कारणावरून मोठ्या भांडणात बाहेर पडतो.
चौथे लक्षण म्हणजे निर्णय घेण्यास भीती वाटणे. साधा निर्णय सुद्धा घेताना वाटते की लोक काय म्हणतील, मी असे केले तर त्यांना आवडेल का.
पाचवे लक्षण म्हणजे सतत थकवा, डोकेदुखी, झोप न लागणे आणि कोणत्याही गोष्टीत उत्साह न वाटणे. शरीर तुम्हाला सांगत असते की आता थांब, पण तुम्ही थांबत नाही.
याचा परिणाम काय होतो -
सतत पीपल प्लीजिंग केल्याने तुमचा आत्मसन्मान हळूहळू कमी होतो. तुम्हाला वाटू लागते की मी फक्त दुसऱ्यासाठी उपयोगी आहे म्हणूनच लोक मला विचारतात. तुमच्या नातेसंबंधांमध्ये प्रामाणिकपणा राहत नाही. तुम्ही आतून वेगळे आणि बाहेरून वेगळे वागता. यामुळे अँक्झायटी, लो मूड आणि कधीकधी नैराश्य येण्याची शक्यता वाढते. अनेकजण या थकव्यापासून सुटका मिळवण्यासाठी जास्त मोबाईल वापरणे किंवा जास्त काम करणे असे मार्ग अवलंबतात, ज्याने समस्या आणखी वाढते.
यातून बाहेर पडण्यासाठी पाच सोप्या सवयी -
पहिली सवय म्हणजे छोट्या नाही पासून सुरुवात करा. लगेच मोठी नाही म्हणायची गरज नाही. आज मला वेळ नाही, मी उद्या बघतो का, असे म्हणायला शिका. नाही म्हणणे म्हणजे वाईटपणा नाही, तर स्वतःची काळजी आहे.
दुसरी सवय म्हणजे तुमच्या सीमा ठरवा. ऑफिसची वेळ संपल्यावर ऑफिसचे फोन न घेणे, रविवारी स्वतःसाठी दोन तास राखून ठेवणे, अशा छोट्या सीमा आखून घ्या आणि त्या पाळा.
तिसरी सवय म्हणजे स्वतःला विचारा की मला खरोखर हे करायचे आहे का. कोणतेही काम हो म्हणण्यापूर्वी 10 सेकंद थांबा आणि स्वतःला हा प्रश्न विचारा. उत्तर नाही असेल तर नम्रपणे नकार द्या.
चौथी सवय म्हणजे ज्या लोकांमुळे तुम्हाला सतत थकवा येतो, अपराधी वाटते, अशा लोकांपासून थोडे अंतर ठेवा. प्रत्येक नाते तुम्हाला ऊर्जा देतेच असे नाही, काही नाती ऊर्जा घेतात हे ओळखायला शिका.
पाचवी सवय म्हणजे स्वतःसाठी काहीतरी करा जे फक्त तुम्हाला आवडते. 15 मिनिटे चालणे, गाणे ऐकणे, चहा शांतपणे पिणे. या छोट्या गोष्टी तुम्हाला स्वतःशी जोडतात.
कधी मदत घ्यावी -
जर तुम्हाला महिनाभरापेक्षा जास्त काळ सतत थकवा, झोपेचा त्रास, कोणत्याही कामात रस न वाटणे आणि सतत रडावेसे वाटणे असे होत असेल तर एकदा समुपदेशकाशी बोला. भारतात समुपदेशन सेवा घेणाऱ्यांचे प्रमाण गेल्या वर्षी 14 टक्क्यांनी वाढले आहे. मदत घेणे म्हणजे कमकुवतपणा नाही तर शहाणपणा आहे.
लक्षात ठेवा, विमानात सांगितले जाते की आधी स्वतःचा ऑक्सिजन मास्क लावा मग दुसऱ्याला मदत करा. आयुष्याचेही तसेच आहे. तुम्ही स्वतः ठीक असाल तरच तुम्ही इतरांना खरोखर मदत करू शकता. सगळ्यांना खुश ठेवण्याच्या नादात स्वतःला हरवून बसू नका.
ही माहिती सामान्य मानसिक आरोग्य जागरूकतेसाठी आहे. तुम्हाला तीव्र अस्वस्थता वाटत असल्यास जवळच्या मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांचा किंवा डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.