महाबळेश्वर माथेरान पाचगणी ही नेहमीची तीच तीच ठिकाण फिरण्यापेक्षा तोरणमाळ हे थंड हवेचे ठिकाण उत्तम पर्याय आहे. तोरणमाळ हे महाराष्ट्रातील नंदुरबार जिल्ह्यातील अक्राणी तालुक्यात वसलेले थंड हवेचे ठिकाण आहे. हे सातपुडा पर्वतरांगेत आहे आणि महाराष्ट्र, मध्य प्रदेश आणि गुजरात या तीन राज्यांच्या सीमेवर आहे. समुद्रसपाटीपासून याची उंची सुमारे 1150 ते 1461 मीटर आहे. महाबळेश्वरनंतर महाराष्ट्रातील दुसरे सर्वात थंड ठिकाण म्हणून याला ओळखले जाते. पूर्वी हे मांडू राजवंशाची राजधानी होते. तोरणा नावाच्या झाडावरून या ठिकाणाला तोरणमाळ हे नाव पडले असे सांगितले जाते.
पुण्यापासून अंतर आणि वेळ -
पुण्यापासून तोरणमाळचे सरळ अंतर सुमारे 377 किलोमीटर आहे पण रस्त्याने हे अंतर 467 ते 491 किलोमीटर होते. गाडीने जायचे असेल तर 9 ते 11 तास लागतात. पुणे - नाशिक - धुळे - शहादा - तोरणमाळ हा सर्वात सोपा मार्ग आहे. मुंबईपासून अंतर सुमारे 510 किलोमीटर आहे.
ट्रान्सपोर्ट सुविधा -
थेट रेल्वे नाही. सगळ्यात जवळचे रेल्वे स्टेशन नंदुरबार आहे, जे तोरणमाळपासून 77 ते 92 किलोमीटरवर आहे. दुसरे स्टेशन धुळे 128 किलोमीटरवर आहे. नंदुरबारवरून एसटी बस, शेअर जीप आणि प्रायव्हेट टॅक्सी मिळतात.
एसटी बस - धुळे, नंदुरबार आणि शहादा येथून महाराष्ट्र राज्य परिवहन मंडळाच्या बसेस दररोज तोरणमाळला जातात. शहादा हे तोरणमाळच्या पायथ्याचे शेवटचे मोठे गाव आहे, तिथून घाट सुरू होतो.
स्वतःची गाडी - पुण्यापासून येत असाल तर स्वतःची गाडी किंवा भाड्याची कार सर्वात चांगली. शेवटचे 30 किलोमीटर घाटाचे आणि जंगलाचे आहे, रस्ता अरुंद आहे पण दृश्य खूप सुंदर आहे. पावसाळ्यात घाटात गाडी जपून चालवावी लागते.
जवळचे विमानतळ - सुरत सुमारे 260 किलोमीटर, वडोदरा सुमारे 273 किलोमीटर आणि औरंगाबाद सुमारे 290 किलोमीटर.
राहण्याची सोय -
तोरणमाळ हे खूप व्यावसायिक झालेले नाही, त्यामुळे इथे मोठे फाईव्ह स्टार हॉटेल नाहीत. पण राहण्यासाठी चांगले पर्याय आहेत.
सरकारी विश्रामगृह - वन विभागाचे गोरखनाथ कुटी आणि एमटीडीसीचे हिल रिसॉर्ट. हे तलावाजवळ आहे, साधे पण स्वच्छ. भाडे 1000 ते 1500 रुपयांपासून सुरू होते. फोनवरून आधी बुकिंग करावे लागते.
प्रायव्हेट रिसॉर्ट - लेक एन हिल्स रिसॉर्ट हे सगळ्यात प्रसिद्ध आहे, भाडे 2500 ते 5000 रुपये. टोरणा हिल रिसॉर्ट, विमलाई हॉटेल, तोरणमाळ हिल रिसॉर्ट कॉटेज येथे 1800 ते 3000 रुपयात रूम मिळते. ग्रुपने जात असाल तर डॉर्मिटरी 500 ते 750 रुपयात मिळते.
सल्ला - विकेंड आणि महाशिवरात्री यात्रेदरम्यान खूप गर्दी असते, त्यामुळे 8 दिवस आधी बुकिंग करा. एक रात्र पुरेशी आहे, शांतपणे फिरायचे असेल तर दोन रात्री थांबा.
खाण्यापिण्याच्या सोयी -
इथे मोठी रेस्टॉरंट नाहीत. स्थानिक आदिवासी पद्धतीचे जेवण मिळते. ज्वारी, मका, तूर, गहू यापासून बनवलेले पदार्थ, भाकरी, पिठले, उसळ प्रसिद्ध आहे. रिसॉर्टमध्येच व्हेज थाळी मिळते. सद्गुरू रेस्टॉरंट हे व्हेजसाठी चांगले आहे. उसापासून बनवलेले गूळ आणि स्थानिक मध नक्की घेऊन या. स्वतःसोबत पाणी आणि थोडे स्नॅक्स ठेवणे चांगले.
तिथे गेल्यानंतर पाहण्याची स्थळे -
1. यशवंत तलाव - महाराष्ट्राचे पहिले मुख्यमंत्री यशवंतराव चव्हाण यांच्या नावावरून नाव पडलेले हे नैसर्गिक तलाव आहे. दीड किलोमीटर पसरलेले आहे. येथे बोटिंग करता येते. सकाळी आणि संध्याकाळी खूप शांत वाटते.
2. कमळ तलाव / लोटस लेक - यशवंत तलावाच्या पाण्यातून येणारे हे छोटे तलाव आहे. संपूर्ण तलाव कमळाच्या फुलांनी झाकलेला असतो. फोटो काढण्यासाठी बेस्ट जागा.
3. सीता खाई / सीता नाला - हा एक खोल दरीचा भाग आहे. येथून खोल दरी आणि धबधबा दिसतो. मान्यता आहे की सीता मातेने येथे वास्तव्य केले होते. येथे आवाज घुमतो, म्हणून याला इको पॉइंट असेही म्हणतात. पावसाळ्यात येथे धबधबा जोरात वाहतो.
4. सनसेट पॉईंट आणि सनराईज पॉईंट - सातपुडा पर्वतरांगेच्या मागे सूर्य मावळताना पाहणे हा वेगळाच अनुभव आहे. फोटोग्राफीसाठी प्रसिद्ध आहे.
5. खडकी पॉईंट - ट्रेकर्सना आवडणारी जागा. येथून महाराष्ट्र आणि मध्य प्रदेशची सीमा, जंगल आणि छोटी गावे दिसतात.
6. मच्छिंद्रनाथ गुहा आणि गोरखनाथ मंदिर - मच्छिंद्रनाथ ऋषींनी येथे तपस्या केली असे म्हणतात. गोरखनाथ मंदिर खूप जुने आहे. महाशिवरात्रीला येथे मोठी यात्रा भरते, हजारो भाविक गुजरात, मध्य प्रदेश आणि महाराष्ट्रातून येतात. अनवाणी चालत येण्याची परंपरा आहे.
7. तोरणमाळ वन्यजीव अभयारण्य आणि बॉटनिकल गार्डन - दुर्मिळ वनस्पती, पक्षी आणि थोडे प्राणी पाहायला मिळतात. निसर्ग प्रेमींसाठी चांगले.
8. कॉफी गार्डन आणि तोरणा देवी मंदिर - छोटी पण सुंदर बाग आहे.
तोरणमाळला का भेट द्यावी -
महाबळेश्वर, लोणावळ्याची गर्दी आणि व्यावसायिकपणाचा कंटाळा आला असेल तर तोरणमाळ हा खरा शांत पर्याय आहे. येथे अजूनही आदिवासी संस्कृती जिवंत आहे. भिल, पावरा, नाहल समाजाचे लोक, त्यांची वारली चित्रकला, हाताने बनवलेल्या वस्तू पाहायला मिळतात. हवा वर्षभर थंड राहते. उन्हाळ्यातही तापमान 32 अंशाच्या वर जात नाही, हिवाळ्यात 10 अंशापर्यंत खाली येते.
येथे गाड्यांचा गोंगाट नाही, फक्त पक्ष्यांचे आवाज, तलावाचे पाणी आणि धुकं आहे. एका दिवसात सगळे पॉईंट फिरून होतात पण दोन दिवस थांबले तर मन खरोखर शांत होते. ज्यांना ट्रेकिंग, बोटिंग, कॅम्पिंग आणि आदिवासी संस्कृती अनुभवायची आहे त्यांच्यासाठी हे महाराष्ट्रातील बेस्ट हिडन जेम आहे.
जाण्यासाठी उत्तम वेळ -
ऑक्टोबर ते मे हा सर्वात चांगला काळ आहे. ऑक्टोबर ते फेब्रुवारीत थंडी जास्त असते आणि आकाश निरभ्र असते. मार्च ते मे मध्ये उन्हाळा असला तरी थंड वाटते. जून ते सप्टेंबर पावसाळ्यात हिरवळ खूप असते पण रस्ता घसरडा होतो आणि बोटिंग बंद असते.
टीप - एटीएम, पेट्रोल पंप आणि मेडिकल सुविधा शहाद्यापर्यंतच जास्त आहेत, तोरणमाळवर गेल्यावर नेटवर्क कमी असते, त्यामुळे रोख पैसे आणि गरजेची औषधे सोबत ठेवा.