अध्यात्म : अहिल्यानगर जिल्ह्यातील प्रवरासंगम हे महाराष्ट्रातील महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र आहे. येथे प्रवरा नदी गोदावरीला मिळते. या दोन नद्यांच्या संगमावर स्नान केल्याने पितृदोष जातो अशी मान्यता आहे. दरवर्षी पितृ पक्षात आणि अमावस्येला येथे हजारो लोक स्नानासाठी येतात.
ज्योतिषशास्त्रानुसार जेव्हा कुंडलीत सूर्य आणि राहू एकत्र असतात किंवा पितरांना मोक्ष मिळाला नसेल तेव्हा पितृदोष निर्माण होतो. यामुळे घरात अडचणी, पैशाची कमतरता आणि संततीसुखात अडथळे येतात असे मानले जाते. या दोषातून मुक्त होण्यासाठी संगमावर स्नान आणि पिंडदान करणे शुभ मानले जाते.
प्रवरासंगमचा उल्लेख पुराणातही आहे. या ठिकाणाला दक्षिणेतील प्रयाग असेही म्हणतात. असे मानले जाते की येथे स्नान करून दान केल्यास पितरांना मोक्ष मिळतो. येथील पाणी वर्षभर वाहते असल्याने ते कधीही अपवित्र होत नाही.
संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी नेवासा येथे ज्ञानेश्वरी लिहिली. त्यावेळी ते प्रवरासंगमवर स्नानासाठी येत असत. ज्ञानेश्वरीच्या 9 व्या अध्यायात त्यांनी सांगितले आहे की संगम म्हणजे फक्त नद्यांचे मिलन नाही तर जीव आणि शिवाचे मिलन आहे. जेव्हा मन शुद्ध होते तेव्हा सर्व दोष आपोआप नष्ट होतात. पितृदोष हा बाहेरचा नाही तर मनात असलेला अहंकार आणि कृतज्ञतेचा अभाव आहे.
संत ज्ञानेश्वरांच्या मते पितरांची सेवा ही फक्त विधीने नाही तर त्यांनी दाखवलेल्या मार्गावर चालल्याने होते. संगमावर स्नान करणे हे शरीराची शुद्धी आहे, पण मनाची शुद्धी ही खरी पितरांना श्रद्धांजली आहे. म्हणून प्रवरासंगमवर स्नान केल्याने मन शांत होते, नकारात्मक विचार दूर होतात आणि पितृदोषातून मुक्ती मिळते असा भाविकांचा अनुभव आहे. श्रद्धा असेल तर स्नानाचा नक्कीच फायदा होतो.